Piruw
Wikipidiyaman
Piruw (kastilla simipi: Perú) nisqaqa Uralan Awya Yalapi huk mama llaqtam. Uma llaqtanqa Lima llaqtam.
Wichay larumanta Ikwadur llaqtawan, Kulumbiya llaqtawan tinkuna, inti lluqsiy larumantataq Brasil llaqtawan Bulibiya llaqtawan tinkuna, uray larumantataq Chili llaqtawan Bulibiya llaqtawan Titiqaqa quchawan tinkuna, inti chinkay larumantataq Pasiphiku mama quchawan tinkusqa.
Suyu hina hatunkamachiyllana chawanasqa llaqtanchik, hallp'antaq 1 285 216 km² chhikanmi, runankunaqa 29 hunu kan; paykunaqa kastillanu, qhichwa, aymara rimaqkunam, chaymanta wah runakunaq rimayninkupis kallantaqmi.
Yuyarina |
[allichay] Suti
- Virú
- Pirú
- Perú (kastilla simipi)
- Piruw (runa simipi)
[allichay] Runa llaqtap sutin
- Perulero (kastilla simipi)
- Peruano (kastilla simipi)
- Piruwpa (runa simipi)
- Peruvian (inlish simipi)
- Péruvien (Phransya simipi)
[allichay] Allpa saywachi
Piruw llaqtaqa iskay chunka tawayuq Tipartamintuyuqmi Suyukuna, huk Pruwinsia Constitucionalwan kuska; hatun riqsisqa llaqtakunaqa kaykunan: Lima, Ariqipa, Truxillu, Chiklayu, Wankayu, Piwra, Qusqu chaymanta Chimbote llaqtawan.
Unay pacha conquistasqamanta Piruw llaqtaqa kinsa hatun regionman t`ipisqa kaqkasqa: Costa nisqa Océano Pacífico mama quchawan tinkusqa; chaymantataq Sierra nisqa althu pata llaqtakuna; chaymantataq montaña nisqa Selva Amazónica nisqa karqan. Kayhinaman t`ipisqaqa 1941 watakamallan kaq kasqa; imaraykuchus chhaqay III Asamblea General del Instituto Panamericano de Geografía e Historia nisqaqa pusaq regionman t`ipiytan apruwasqaku, chaymanta Geógrafo nisqa Javier Pulgar Vidal nisqa yuyasqa. Kay musuq t`ipiyqa Mapa Fisiográfico nisqatan rikhurichisqa, chaymi chiqan biogeografican; hinamantan kayhina regionkuna rikhurisqa:
- Chala (Costa)
- Yunka suyu (Yunga)
- Qhichwa suyu (Quechua)
- Suni suyu (Suni, Jalca)
- Puna
- Hanka (Janca)
- Rupa-Rupa (Selva Alta)
- Umawa (Omagua, Amazonía, Selva Baja)
[allichay] Urqukuna
- Urqukuna Nina urqukunapas: Shuyturahu - Anpay - Apu Qañakway - Artisunrahu - Awsanqati - Chhachani - Hamp'atu urqu - Kunturkunka - Misti urqu - Qurupuna - Sara Sara - Sallqantay - Saksarayuq - Shaprarahu - Waskaran - Yerupaja - Chhachani - Chupiqiña - Mismi - Pikchu-Pikchu - Sulimana - Wachwa urqu - Wallqa-Wallqa - Wamanrasu - Wankuni - Wantuy - Waraquchayaq urqu - Warrusu - Waytapallana - Winchus - Waqaywillka - Yana urqu - Yerupaja - Yukamani
[allichay] Quchakuna
- Quchakuna: Titiqaqa qucha - Chinchayqucha - Kulliqucha - Pallqaqucha - Qanchisqucha - Wakarpay - Aqupiya qucha - Asnaqucha - Chinchayqucha - Chuqllu qucha - Iskay qucha- Kallwar qucha - Kuchu qucha - Kulliqucha - Lankilayu - Llullucha qucha - Mururqa - Pallqaqucha - Pampa qucha - Pampamarka qucha - Parinaqucha - Pumaqanchi qucha - Q'illuqucha - Qanchisqucha - Qiruqucha- Qunuqucha - Salinas - Sandoval qucha - Siwinaqucha - Taya qucha - Urqu qucha - Wakan qucha - Wakarpay- Warmi qucha - Waylla qucha - Yanaqucha (Kashamarka suyupi) - Yanaqucha (Qusqu suyupi) - Yanaqucha (Wankawillka suyupi)
[allichay] Mayukuna
- Mayukuna: Amarumayu - Apurimaq - Challwamayu- Chili mayu- Chutanu- Crisnejas- Huchusuma mayu- Iniy mayu- Jequetepeque- Kashamaqinu- Kuntipampa- Lukana mayu- Mahis- Mantaru- Marañun- Mayutata- Pampa mayu- Pampamarka mayu- Panpas- Putumayu- Qarwamayu - Rimaq mayu - Santa mayu - Santo Tomás mayu - Sarumilla mayu - Suntuntu mayu - Tampu mayu - Tumpis mayu - Ukayali - Uquña - Wallaqa mayu - Wankapampa - Willkamayu - Yawari mayu
[allichay] Wat'akuna
[allichay] Chiriqunuy
[allichay] Flora Faunawan
[allichay] Mamallaqta parki
- Mamallaqta parkikuna: Abiseo mayu mamallaqta parki - Alto Purús mamallaqta parki - Bahuaja-Sonene mamallaqta parki - Cerros de Amotape mamallaqta parki - Cordillera Azul mamallaqta parki - Cutervo mamallaqta parki - Manu mamallaqta parki - Paraqas mamallaqta parki - Tinku Mariya mamallaqta parki - Utishi mamallaqta parki - Waskaran mamallaqta parki - Yanachaga-Chemillén mamallaqta parki -
[allichay] Runakuna
[allichay] Rimaykuna
- Kastilla simi (tukri simi hina llamk'achisqa): 16.000.000 rimaqkuna
- Qhichwa simi: 8.000.000 rimaqkuna
- Aymara simi: 500.000 rimaqkuna
- Awahun simi: 45.000 rimaqkuna
- Ashaninka simi: 40.000 rimaqkuna
- Machiqinqa simi: 10.000 rimaqkuna
- Haqaru simi: 3.000 rimaqkuna
- hukkunapas
[allichay] Runa llaqtakuna
- Qhichwa runa
- Aymara runa
- Awahun runa
- Ashaninka runa
- hukkunapas
[allichay] Hatun Llaqtakuna
- Lima 8.500.000 runakuna
- Ariqipa 1.100.000 runakuna
- Truhillu 850.000 runakuna
- Piwra: 315.000 runakuna
- Qusqu: 300.000 runakuna
- Punu: 100.000 runakuna
[allichay] Iñiy
- Kristiyanu iñiy
- Tawantinsuyu iñiy, kathuliku kristiyanu iñiywan chaqrusqa
[allichay] Wiñay kawsay
[allichay] Antikunapi ñawpa machukuna
- Caral
- Cupisniqui
- Chavín
- Paracas
- Mochi
- Cajamarca
- Wari
- Tiwanaku
- Chimú
- Nazca
- Chincha
- Wanka
- Chanka
- Qusqu
- Tawantinsuyu, 1470-1572
[allichay] Kastilla saruwasqanchik pacha
Kastilla qhapaq pacha icha Kastilla saruwasqanchik pacha: Wirrinatu Piruw (Virreinato del Perú), 1533-1822
[allichay] Republica Pacha
Republika pacha (República), 1821 watamanta pacha
- Qispikusqa, 1811 - 1824
- Nisqalla Dimukratiya (Democracia nominal), 1824 – 1895
- Aristocratica Republika wan Qullqisapallap Dimukratiyan (Democracia censataria), 1895-1930
- Qharikunap Qillqayatiqpa Dimukratiyan (Democracia masculina alfabeta), 1931-1955
- Chaqrusqa Qillqayatiqpa Dimukratiyan (Democracia mixta alfabeta), 1956 – 1978
- Sapsi Dimukratiya (Democracia Universal), 1979 watamanta kunankama
- 1980-1992: K'anchaq Ñan (Sendero Luminoso) nisqawan mamallaqtayuq maqanakuy
[allichay] Pulitika Rakiy Piruwmanta
[allichay] Suyukuna
| Suyukuna (Piruw) (2005) | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| Suyu | Uma llaqta | Runakuna | Hallka k'iti kanchar (km2) |
Runa ñit'inakuy (km2) | |
| 1 | Amarumayu suyu | Chachapuyas | 336.665 | 39.249 | 8,58 |
| 2 | Anqash suyu | Waras | 1.107.828 | 35.459 | 31,24 |
| 3 | Apurimaq suyu | Awankay | 404.000 | 20.891 | 19,34 |
| 4 | Ariqipa suyu | Ariqipa | 916.806 | 63.345 | 14,47 |
| 5 | Ayakuchu suyu | Ayakuchu | 492.507 | 43.306 | 11,37 |
| 6 | Kashamarka suyu | Kashamarka | 1.259.808 | 33.317 | 37,81 |
| 7 | Qusqu suyu | Qusqu | 1.028.763 | 71.892 | 14,31 |
| 8 | Wankawillka suyu | Wankawillka | 385.162 | 22.133 | 17,40 |
| 9 | Wanuku suyu | Wanuku | 654.489 | 37.722 | 17,35 |
| 10 | Ika suyu | Ika | 565.686 | 21.305 | 26,55 |
| 11 | Hunin suyu | Wankayu | 1.035.841 | 44.410 | 23,32 |
| 12 | Qispi kay suyu | Truhillu | 1.270.261 | 25.962 | 48,93 |
| 13 | Lampalliqi suyu | Chiklayu | 920.795 | 14.213 | 64,79 |
| 14 | Lima suyu | Wachu | 6.386.308 | 34.802 | 183,5 |
| 15 | Luritu suyu | Ikitus | 687.282 | 368.852 | 1,86 |
| 16 | Mayutata suyu | Puerto Maldonado | 107.664* | 85.183 | 1,26 |
| 17 | Muqiwa suyu | Muqiwa | 134.000 | 15.734 | 8,52 |
| 18 | Pasqu suyu | Pasqu urqu | 241.000 | 25.320 | 9,52 |
| 19 | Piwra suyu | Piwra | 1.636.047 | 35.891 | 45,58 |
| 20 | Punu suyu | Punu | 1.135.000 | 71.999 | 15,76 |
| 21 | San Martín suyu | Muyupampa | 619.000 | 51.253 | 12,08 |
| 22 | Taqna suyu | Taqna | 317.619 | 16.076 | 19,76 |
| 23 | Tumpis suyu | Tumpis | 173.604 | 4.669 | 35,75 |
| 24 | Ukayali suyu | Pukallpa | 363.000 | 102.410 | 3,54 |
| * | Qallaw hatun kamachiy wamani | Qallaw | 787.154 | 147 | 5.354,79 |
| * | Lima llaqta suyu | Lima | 6.434.623 | 2.812 | 2.288,27 |
24 suyukuna, 1 constitucional wamani, ima 1 Metropolitana Suyu:
[allichay] Yachay tarpuy
|
Santa Rosa de Lima, Claudio Coello (ca. 1684), (Museo del Prado, Madrid) |
Qullqa Qhichwa, (Ariqipa suyu, Piruw) |
ChanChan3Lou.jpg
Mawk'a wasi pampa, Chan Chan (Piruw) |
Ruru qhatuq warmi, Wamanqa llaqtapi Ayakuchu suyupi |
[allichay] Qillqakuna
- (Apu) Ollantay (aranwa)
- Waman Puma de Ayala (* 1534 ? (1550 ?) - † c. 1615)
- Inka Garcilaso de la Vega (1539 – 1616)
- César Vallejo (1892 - 1938)
- José María Arguedas (1911 - 1969)
- Julio Ramón Ribeyro (1929 – 1994)
- Mario Vargas Llosa (* 1936)
[allichay] Kapchiy
[allichay] Taki kapchiy
- Yma Sumac
- Tania Libertad
- Jesús Vásquez
- Eva Ayllón
- Dina Páucar
- Shapis
- Grupo 5
- Susana Baca (takiq, Grammy 2002)
[allichay] Aranwa
[allichay] Tusuy
- Carccacha
- Vania Masías
[allichay] Kurku kallpanchay
[allichay] Maki kapchiy
[allichay] Hatarichiy
[allichay] Wayk'uy
[allichay] Raymikuna
| Fecha | Nombre |
|---|---|
| 1 Qhulla puquy killa | Musuq wata |
| 2 Hatun puquy killa | Mamacha Kandilariya Raymi (Punu) |
| Iskay kaq Intichaw Hatun puquy killapi | Pisco Sour p'unchaw |
| Pawkar waray killa - Ayriway killa | Simana Santa |
| 1 Aymuray killa | Llamk'ay p'unchaw |
| Inti raymi killa | Quyllur Rit'i (Qusqu Suyu) |
| 29 Inti raymi killa | San Pidruwan San Pawlu |
| 6 Anta situwa killa | Yachachiq p'unchaw |
| 7 Inti raymi killa | Unancha p'unchaw |
| Inti raymi killa | Antikunap takinan p'unchaw |
| 24 Inti raymi killa | Chakraruna p'unchaw |
| 28 Anta situwa killa | Tayta llaqta phista |
| 30 Chakra yapuy killa | Santa Rosa de Lima |
| Kantarya killa | Señor de los Milagros nisqap killan |
| 8 Kantarya killa | Combate Naval de Angamos |
| 31 Kantarya killa | Wiraquchap takin p'unchaw |
| 1 Ayamarka killa | Lliw Santukunap p'unchawnin |
| 8 Qhapaq raymi killa | Map'annaq kunsi p'unchaw |
| 9 Qhapaq raymi killa | Ayakuchu maqay |
| 25 Qhapaq raymi killa | Nawidad |
[allichay] Karu puriy
Turísticu llaqtaqa Qusqu, chay Qusqupiqa Machu Pikchu unay llaqta kan, hinaspa Willka Qhichwa kan. Mayutata suyupi tarikullantaq Manu mamallaqta parki. Punu suyupitaq Titiqaqa qucha, hinaspa Sillustanipi chulpakuna kan. Ariqipa suyupitaq Misti nina urqu, Qullqa Qhichwa hinaspapis Nina Urqu Qhichwa (Valle de los volcanes) tarikullantaq. Ika suyupitaq Naska siq'ikuna hinaspapis Paraqas mamallaqta parki chaykuna kan. Anqash suyupitaq Waylas qhichwa hinaspa Waskaran (6,768 m) chaykuna kan. Ikitus llaqtapitaq llipin sach'akunayuq selva hinaspa Amarumayu hatun mayu ima kan; Tumpis suyupitaq ima munay playakuna kan. Lampalliqipitaq Valle de las Pirámides hinaspa Tesoros de Sipan nisqakuna kan. Kashamarka suyu Inka armakuna hinaspa sumaq campiñayuq. Qispi kay suyutaq unay pacha mawk'a Chan Chan llaqtayuq.
[allichay] Yachay Yachaychiypas
[allichay] Musiku
[allichay] Apaykachana
- Panamericana
- Khillayñan: 3.462 km
- ñankuna: 72.900 km
- 254 (aeropuertos)
[allichay] Suyupi paqarisqa runakuna
[allichay] Llaqta taki
[allichay] Iñi
- Pulitiku (Andes mama llaqtakunapi pulitiku runakuna)

