Piruw

Wikipediamanta

Kayman riy: wamp'una, maskana


Unancha	Wallqanqa

Llaqta qayanqillqa: "Firme y feliz por la unión"
("Sinchita kusilla huñunapaq")

Llaqta taki: "Somos libres, seámoslo siempre"
("Qispisqañam kachkanchik, ñawpaq kananchik wiñaypaq")

Uma Llaqta
• Runakuna
• Tinkurachina siwikuna

Lima

7 819 436
12°02′ S 77°01′ O

Aswan hatun llaqta

Lima

Tukri simi Kastilla simi,
Qhichwa simi,
Aymara simi
Huq piruwpa rimaykuna

Kamachiy

Republika

Pulitika

Umalliq
Umalliq ranti
Uma kamayuq

Kurisun umalliq
Kamay paqtachi atiy umalliq

Ollanta Humala
Marisol Espinoza
Salomón Lerner Ghitis
Daniel Abugattás
César San Martín

Qispikusqa
• Rimarisqa

• Sinchiyasqa

• Reconocida Ispañamanta
28 ñiqin anta situwa killapi 1821
9 ñiqin qhapaq raymi killapi 1824
14 ñiqin chakra yapuy killapi 1879

Mama llaqtap hawan
• Llapan hallka k'iti k'anchar
• % yakukuna
Saywakuna
Chalakuna Ñiqi: 20º
1 285 215,6 km²
0,4 %
5 536 km
3 080 km
Brasil
Kulumbya
Buliwya
Chili
Ikwadur

Runakuna
• Llapan
• T'iqisqa kay Ñiqi: 39º
28 220 764 (2007)
21,958 (2007) hab./km²

Brutu ukhu hayt'uy (BUH) -
Llaqta ukhu hayt'uy (LUH)
• Llapan (2007)
• BUH, llapan runap Ñiqi: 50º

HAS$ 207 985 hunu
HAS$ 7 410 (2006)

HDI -Runa kururay rikuchiq- (2007) 0,773 (87º) – medio

Kañina Musuq Sul (S/.) (PEN)

Runa llaqtap sutin piruwpa
piruwanu
peruano

Pacha suyu
• Ruphay mit'a UTC-5
UTC-5

Internet tuyru .pe

Karu rimay tuyru +51

Ankichiy tuyru OAA-OCZ 4TA-4TZ

ISO tuyru 604 PER PE

Kaypi wankurisqa: Unasur, ONU, OEA, APEC, CAN, Mercosur, BID, FLAR, CAF

Piruw saywitu

Piruw (kastilla simipi: Perú, aymara simipi: Piruw) nisqaqa Urin Awya Yalapi huk mama llaqtam. Uma llaqtanqa Lima llaqtam.

Piruwqa republikam, umalliqniyuq, Kunrisu nisqa rimana huñunakuyniyuqpas.

Wichay larumanta Ikwadur llaqtawan, Kulumbiya llaqtawan tinkuna, inti lluqsiy larumantataq Brasil llaqtawan Buliwya llaqtawan tinkuna, uray larumantataq Chili llaqtawan Buliwya llaqtawan Titiqaqa quchawan tinkuna, inti chinkay larumantataq Pasiphiku mama quchawan tinkusqa.

Suyu hina hatunkamachiyllana chawanasqa llaqtanchik, hallp'antaq 1 285 216 km² chhikanmi, Piruwpam 29 hunu tiyaqyuqmi; paykunaqa kastillanu, qhichwa, aymara rimaqkunam, chaymanta wah runakunaq rimayninkupis kallantaqmi.

Yuyarina

1 Allpa saywachi
- 1.1 Chiriqunuy
2 Yura uywapas
3 Pulitika rakiy
4 Wiñay kawsay
5 Mama llaqta
6 Runakuna
7 Rimaykuna
8 Iñiykuna
9 Hatun llaqtakuna
10 Musiku
11 Karu puriy
12 Yachay tarpuy
13 Raymikuna
14 Rikchakuna
15 Apaykachana
16 Kaypipas qhaway
17 Pukyukuna
18 Hawa tinkikuna

[allichay] Allpa saywachi

Qhapaq qillqasqa: Piruwpa allpa saywachi

Piruw (NASA)

Piruw llaqtaqa iskay chunka tawayuq Dipartamintuyuqmi Suyukuna, huk Pruwinsia Constitucionalwan kuska; hatun riqsisqa llaqtakunaqa kaykunan: Lima, Ariqipa, Truhillu, Chiklayu, Wankayu, Piwra, Qusqu chaymanta Chimputi llaqtawan.

Unay pacha conquistasqamanta Piruw llaqtaqa kimsa hatunsuyuman t`ipisqa kaqkasqa: Chala (Costa) nisqa Pasiphiku mama quchawan tinkusqa; chaymantataq Walla (Sierra) nisqa hanan pata llaqtakuna; chaymantataq Urqu (montaña) nisqa Amarumayu sach'a-sach'a suyu (Selva Amazónica) nisqa karqan. Kayhinaman t'ipisqaqa 1941 watakamallan kaq kasqa; imaraykuchus chhaqay III Asamblea General del Instituto Panamericano de Geografía e Historia nisqaqa pusaq regionman t`ipiytan apruwasqaku, chaymanta Geógrafo nisqa Javier Pulgar Vidal nisqa yuyasqa. Kay musuq t`ipiyqa Mapa Fisiográfico nisqatan rikhurichisqa, chaymi chiqan biogeografican; hinamantan kayhina suyukuna rikhurisqa:

Urqukuna: Shuyturahu - Awsanqati - Sallqantay - Saksarayuq - Shaprarahu - Waskaran - Yerupaja - - Wallakuna
Ariqkuna:Ampay - Chhachani - Chupiqiña - Hamp'atu urqu - Misti urqu

Quchakuna: Titiqaqa qucha - Chinchayqucha - Pallqaqucha - Aqupiya qucha - Chuqllu qucha - Lankilayu - Parinaqucha - Pumaqanchi qucha - Qunuqucha - Salinas qucha - Siwinaqucha

Mayukuna: Amarumayu - Apurimaq - Huchusuma mayu - Mantaru- Marañun - Mayutata - Pampas mayu - Putumayu - Rimaq mayu - Santa mayu - Tampu mayu - Tumpis mayu - Ukayali - Willkamayu

Wat'akuna: Chincha wat'akunakuna - Ballestas wat'akuna - Yuraqwat'a - Titiqaqa wat'a - Amantani - Intika - Uru wat'akuna

Amachasqa sallqa suyukuna: Abiseo mayu mamallaqta parki - Alto Purús mamallaqta parki - Bahuaja-Sonene mamallaqta parki - Cerros de Amotape mamallaqta parki - Cordillera Azul mamallaqta parki - Cutervo mamallaqta parki - Manu mamallaqta parki - Paraqas mamallaqta parki - Tinku Mariya mamallaqta parki - Utishi mamallaqta parki - Waskaran mamallaqta parki - Yanachaga-Chemillén mamallaqta parki

[allichay] Chiriqunuy

Tropikal chiriqunuy:
Pluvisilva

Paraymit'a

Chirapakuna

Altu pachakuna

Transisiwnpa
Qhichwa-qunuy chiriqunuy:
Qhichwa

Ch'in pacha
Pampap chiriqunuy:
Qullaw Urquwan
Rit'ipa chiriqunuy:
Altu Urqukuna

[allichay] Yura uywapas

Yurakuna: sara - papa - acacallis - cattleya - caoba - cedro - caucho - cinchona - dracula - pidendrum - tornillo - ishpingo - orquídeas - Swietenia mahagoni - Smilax regelii - lycaste - oncidium - uña de gato - vainilla - zarzaparrilla.

Uywakuna: kuntur - tunki - wik'uña - chinchilla - charapa - tiwrun - Xiphias gladius (Khillaychuki challwa) - corvina - Soleidae - chuqi challwa - Sarda - samanna - pinwinu - quwi - añas - iguana - yukra - wisk'acha - mach'aqway - wakamayu - luru - Chrysocyon brachiurus - Blastoceros dichotomus - puma - paqucha - wanaku - llama - suwaq'ara - uturunku

[allichay] Pulitika rakiy

Qhapaq qillqasqa: Piruwpa pulitika rakiynin

Piruw llaqtapiqa kanmi suyukuna, pruwinsyakuna (194), distritukunapas.

Piruwpi kanmi 24 suyu, 1 constitucional wamani, ima 1 Metropolitana Suyupas:

Piruwpi suyukuna

Suyukuna (Piruw) (2005)
	Suyu	Uma llaqta	Runakuna	Hallka k'iti kanchar (km²)	Runa ñit'inakuy (km²)
1	Amarumayu suyu	Chachapuyas	336.665	39.249	8,58
2	Anqash suyu	Waras	1.107.828	35.459	31,24
3	Apurimaq suyu	Awankay	404.000	20.891	19,34
4	Ariqipa suyu	Ariqipa	916.806	63.345	14,47
5	Ayakuchu suyu	Ayakuchu	492.507	43.306	11,37
6	Kashamarka suyu	Kashamarka	1.259.808	33.317	37,81
7	Qusqu suyu	Qusqu	1.028.763	71.892	14,31
8	Wankawillka suyu	Wankawillka	385.162	22.133	17,40
9	Wanuku suyu	Wanuku	654.489	37.722	17,35
10	Ika suyu	Ika	565.686	21.305	26,55
11	Hunin suyu	Wankayu	1.035.841	44.410	23,32
12	Qispi kay suyu	Truhillu	1.270.261	25.962	48,93
13	Lampalliqi suyu	Chiklayu	920.795	14.213	64,79
14	Lima suyu	Wachu llaqta	6.386.308	34.802	183,5
15	Luritu suyu	Ikitus	687.282	368.852	1,86
16	Mayutata suyu	Puerto Maldonado	107.664*	85.183	1,26
17	Muqiwa suyu	Muqiwa	134.000	15.734	8,52
18	Pasqu suyu	Pasqu urqu	241.000	25.320	9,52
19	Piwra suyu	Piwra	1.636.047	35.891	45,58
20	Punu suyu	Punu	1.135.000	71.999	15,76
21	San Martín suyu	Muyupampa	619.000	51.253	12,08
22	Taqna suyu	Taqna	317.619	16.076	19,76
23	Tumpis suyu	Tumpis	173.604	4.669	35,75
24	Ukayali suyu	Pukallpa	363.000	102.410	3,54
*	Qallaw hatun kamachiy wamani	Qallaw	787.154	147	5.354,79
*	Lima llaqta suyu	Lima	6.434.623	2.812	2.288,27

[allichay] Wiñay kawsay

Qhapaq qillqasqa: Piruwpa wiñay kawsaynin

[allichay] Mama llaqta

Ollanta Humala Tassom Piruwpa umalliqnin

Alan García Pérezm Piruwpa umalliqnin (2006-2011)

Kamay - Kamachi quq atiy - Ruraq atiy - Kamay paqtachi atiy - Hatun kamachi

Qhapaq qillqasqa: Piruwpa umalliqnin

Qhapaq qillqasqa: Piruwpa Kunrisun

Qhapaq qillqasqa: Piruwpa hatun kamachin

Dimukrasya
Nisqalla Dimukratiya (Democracia nominal), 1824 – 1895
Qullqisapallap Dimukratiyan (Democracia censataria), 1895 - 1930
Qharikunap Qillqayatiqpa Dimukratiyan (Democracia masculina alfabeta), 1931 - 1955
Chaqrusqa Qillqayatiqpa Dimukratiyan (Democracia mixta alfabeta), 1956 – 1978
Sapsi Dimukratiya (Democracia Universal), 1979 watamanta kunankama

Sananchakuna: Unancha - Wallqanqa - Llaqta taki - Huk sananchakuna:

Qhapaq qillqasqa: Katiguriya:Piruwpa sananchankuna

Qhapaq qillqasqa: Piruwpa unanchan

Qhapaq qillqasqa: Piruwpa wallqanqan

Qhapaq qillqasqa: Piruwpa llaqta takin

Suti
- Suti: Virú ---> Pirú ---> Perú (kastilla simipi) ---> Piruw (qhichwa simipi)
- Tukri sutin: República Peruana (Piruwanu Republika) [1821 - 1950] ---> República del Perú (Piruwpa Republikan) [1950 watamanta kunankama]

[allichay] Runakuna

Qhapaq qillqasqa: Piruw suyupi runa llaqtakuna

Runakuna (2007 watapi)

Piruw llaqtapiqa askha runa llaqtakuna indihina ayllu llaqtakunapas tiyanku, Qhichwa runa, Aymara runa, Awahun runa, Ashaninka runa, hukkunapas.

[allichay] Rimaykuna

Qhapaq qillqasqa: Piruwpi rimaykuna

Qhapaq qillqasqa: Piruwpa suyunkunapi rimaykuna

Kastilla simi (tukri simi hina llamk'achisqa): 16 000 000 rimaq
Qhichwa simi: 8 000 000 rimaq
Aymara simi: 500 000 rimaq
Awahun simi: 45 000 rimaq
Ashaninka simi: 40 000 rimaq
Machiqinqa simi: 10 000 rimaq
Haqaru simi: 3 000 rimaq

Piruwpi simikuna (2007)
	Suyu	Kastilla simita rimaqkuna /1	%	Indihina simita rimaqkuna /1, /2	%
1	Amarumayu suyu	281.177	85,4	46,940	14.3
2	Anqash suyu	653,576	68.1	303,806	31.7
3	Apurimaq suyu	100,563	28.1	256,371	71.7
4	Ariqipa suyu	871,940	82.7	180,615	17.1
5	Ayakuchu suyu	194,216	35.7	348,720	64.1
6	Kashamarka suyu	1,225,311	99.2	6,792	0.5
7	Qusqu suyu	485,919	46.3	558,772	53.3
8	Wankawillka suyu	140,824	35.1	259,750	64.7
9	Wanuku suyu	475,899	70.6	196,855	29.2
10	Ika suyu	610,410	95.0	31,194	4.9
11	Hunin suyu	950,816	86.4	148,068	13.5
12	Qispi kay suyu	1,443,774	99.5	4,792	0.3
13	Lampalliqi suyu	978,150	97.5	23,323	2.3
14	Lima suyu	7,202,159	93.2	510,385	6.6
15	Luritu suyu	707,281	92.6	55,077	7.2
16	Mayutata suyu	76,689	79.2	19,771	20.4
17	Muqiwa suyu	116,807	78.8	31,294	21.1
18	Pasqu suyu	226,336	90.0	24,683	9.8
19	Piwra suyu	1,482,911	99.6	3,842	0.3
20	Punu suyu	387,191	33.8	757,685	66.1
21	San Martín suyu	631,401	98.0	11,599	1.8
22	Taqna suyu	211,526	80.1	52,318	19.8
23	Tumpis suyu	177,913	99.6	463	0.3
24	Ukayali suyu	330,112	87.7	45,527	12.1
*	Qallaw hatun kamachiy wamani	755,326	94.8	40,672	5.1
*	Lima llaqta suyu	-	-	-	-
*	Llapan	20,718,227	83.9	3,919,314	15.9

/1 rimaqkuna: 5 / 5+ wata

/2 qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

(Pukyu: ^[1])

[allichay] Iñiykuna

Kristiyanu iñiy
Tawantinsuyu iñiy, kathuliku kristiyanu iñiywan chaqrusqa

[allichay] Hatun llaqtakuna

Qhapaq qillqasqa: Lista: Llaqtakuna (Piruw)

Lima, uma llaqta

Lima 8 500 000 tiyaq
Ariqipa 850 000 tiyaq
Truhillu 790 000 tiyaq
Piwra 315 000 tiyaq
Qusqu 300 000 tiyaq
Hullaqa 208 553 tiyaq

[allichay] Musiku

Kañinakuna: Sol de plata, Libra peruana, Sol de Oro, Inti, Nuevo Sol

[allichay] Karu puriy

Turistiku llaqtaqa Qusqu, chay Qusqupiqa Machu Pikchu unay llaqta kan, hinaspa Willka Qhichwa kan. Mayutata suyupi tarikullantaq Manu mamallaqta parki. Punu suyupitaq Titiqaqa qucha, hinaspa Sillustanipi chullpakuna kan. Ariqipa suyupitaq Misti nina urqu, Qullqa qhichwa hinaspapis Nina Urqu Qhichwa (Valle de los volcanes) tarikullantaq. Ika suyupitaq Naska siq'ikuna hinaspapis Paraqas mamallaqta parki chaykuna kan. Anqash suyupitaq Waylas qhichwa hinaspa Waskaran (6,768 m) chaykuna kan. Ikitus llaqtapitaq llipin sach'akunayuq selva hinaspa Amarumayu hatun mayu ima kan; Tumpis suyupitaq ima munay playakuna kan. Lampalliqipitaq Valle de las Pirámides hinaspa Tesoros de Sipan nisqakuna kan. Kashamarka suyu Inka armakuna hinaspa sumaq campiñayuq. Qispi kay suyutaq unay pacha mawk'a Chan Chan llaqtayuq.

[allichay] Yachay tarpuy

Qillqakuna - Qillqaqkuna

(Apu) Ollantay (aranwa)
Waman Puma de Ayala (* 1534 ? (1550 ?) - † c. 1615)
Inka Garcilaso de la Vega (1539 – 1616)
César Vallejo (1892 - 1938)
José María Arguedas (1911 - 1969)
Julio Ramón Ribeyro (1929 – 1994)
Mario Vargas Llosa (* 1936)

Taki kapchiy

Ima Sumaq, Juan Diego Flórez, Felipe Pinglo Alva, Chabuca Granda, Tania Libertad, Jesús Vásquez, Arturo Cavero, Eva Ayllón, Dina Páucar Valverde, Sonia Morales, Delfin Garay, Uchpa, Shapis, Grupo 5, Gianmarco, Susana Baca (takiq, Grammy 2002)

Tusuy

Carccacha, Vania Masías

[allichay] Raymikuna

Pachakamilla Kristu

<center5

P'unchaw	Suti
1 Qhulla puquy killa	Musuq wata
2 Hatun puquy killa	Mamacha Kandilariya Raymi (Punu)
Iskay kaq Intichaw Hatun puquy killapi	Pisco Sour p'unchaw
Pawkar waray killa - Ayriway killa	Simana Santa
1 Aymuray killa	Llamk'ay p'unchaw
Inti raymi killa	Quyllur Rit'i (Qusqu Suyu)
29 Inti raymi killa	San Pidruwan wan San Pawlu
6 Anta situwa killa	Yachachiq p'unchaw
7 Inti raymi killa	Unancha p'unchaw
Inti raymi killa	Antikunap takinan p'unchaw
24 Inti raymi killa	Chakraruna p'unchaw
28 Anta situwa killa	Tayta llaqta phista
30 Chakra yapuy killa	Santa Rosa Limamanta
Kantarya killa	Señor de los Milagros nisqap killan
8 Kantarya killa	Combate Naval de Angamos
31 Kantarya killa	Wiraquchap takin p'unchaw
1 Ayamarka killa	Lliw Santukunap p'unchawnin
8 Qhapaq raymi killa	Map'annaq kunsi p'unchaw
9 Qhapaq raymi killa	Ayakuchu maqay
25 Qhapaq raymi killa	Nawidad