Piruw

Wikipidiyaman

Piruw (kastilla simipi: Perú) nisqaqa Uralan Awya Yalapi huk mama llaqtam. Uma llaqtanqa Lima llaqtam.

Wichay larumanta Ikwadur llaqtawan, Kulumbiya llaqtawan tinkuna, inti lluqsiy larumantataq Brasil llaqtawan Bulibiya llaqtawan tinkuna, uray larumantataq Chili llaqtawan Bulibiya llaqtawan Titiqaqa quchawan tinkuna, inti chinkay larumantataq Pasiphiku mama quchawan tinkusqa.

Suyu hina hatunkamachiyllana chawanasqa llaqtanchik, hallp'antaq 1 285 216 km² chhikanmi, runankunaqa 29 hunu kan; paykunaqa kastillanu, qhichwa, aymara rimaqkunam, chaymanta wah runakunaq rimayninkupis kallantaqmi.

Yuyarina 1 Suti 1.1 Runa llaqtap sutin 2 Allpa saywachi 2.1 Urqukuna 2.2 Quchakuna 2.3 Mayukuna 2.4 Wat'akuna 2.5 Chiriqunuy 2.6 Flora Faunawan 2.6.1 Mamallaqta parki 3 Runakuna 3.1 Rimaykuna 3.2 Runa llaqtakuna 3.3 Hatun Llaqtakuna 3.4 Iñiy 4 Wiñay kawsay 4.1 Antikunapi ñawpa machukuna 4.2 Kastilla saruwasqanchik pacha 4.3 Republica Pacha 5 Pulitika Rakiy Piruwmanta 5.1 Suyukuna 6 Yachay tarpuy 6.1 Qillqakuna 6.2 Kapchiy 6.3 Taki kapchiy 6.4 Aranwa 6.5 Tusuy 6.6 Kurku kallpanchay 6.7 Maki kapchiy 6.8 Hatarichiy 6.9 Wayk'uy 6.10 Raymikuna 7 Karu puriy 8 Yachay Yachaychiypas 9 Musiku 10 Apaykachana 11 Suyupi paqarisqa runakuna 12 Llaqta taki 13 Iñi 14 Hawa tinkikuna

[allichay] Suti

1. Virú
2. Pirú
3. Perú (kastilla simipi)
4. Piruw (runa simipi)

[allichay] Runa llaqtap sutin

• Perulero (kastilla simipi)
• Peruano (kastilla simipi)
• Piruwpa (runa simipi)
• Peruvian (inlish simipi)
• Péruvien (Phransya simipi)

[allichay] Allpa saywachi

Piruw llaqtaqa iskay chunka tawayuq Tipartamintuyuqmi Suyukuna, huk Pruwinsia Constitucionalwan kuska; hatun riqsisqa llaqtakunaqa kaykunan: Lima, Ariqipa, Truxillu, Chiklayu, Wankayu, Piwra, Qusqu chaymanta Chimbote llaqtawan.

Unay pacha conquistasqamanta Piruw llaqtaqa kinsa hatun regionman t`ipisqa kaqkasqa: Costa nisqa Océano Pacífico mama quchawan tinkusqa; chaymantataq Sierra nisqa althu pata llaqtakuna; chaymantataq montaña nisqa Selva Amazónica nisqa karqan. Kayhinaman t`ipisqaqa 1941 watakamallan kaq kasqa; imaraykuchus chhaqay III Asamblea General del Instituto Panamericano de Geografía e Historia nisqaqa pusaq regionman t`ipiytan apruwasqaku, chaymanta Geógrafo nisqa Javier Pulgar Vidal nisqa yuyasqa. Kay musuq t`ipiyqa Mapa Fisiográfico nisqatan rikhurichisqa, chaymi chiqan biogeografican; hinamantan kayhina regionkuna rikhurisqa:

• Chala (Costa)
• Yunka suyu (Yunga)
• Qhichwa suyu (Quechua)
• Suni suyu (Suni, Jalca)
• Puna
• Hanka (Janca)
• Rupa-Rupa (Selva Alta)
• Umawa (Omagua, Amazonía, Selva Baja)

[allichay] Urqukuna

• Urqukuna Nina urqukunapas: Shuyturahu - Anpay - Apu Qañakway - Artisunrahu - Awsanqati - Chhachani - Hamp'atu urqu - Kunturkunka - Misti urqu - Qurupuna - Sara Sara - Sallqantay - Saksarayuq - Shaprarahu - Waskaran - Yerupaja - Chhachani - Chupiqiña - Mismi - Pikchu-Pikchu - Sulimana - Wachwa urqu - Wallqa-Wallqa - Wamanrasu - Wankuni - Wantuy - Waraquchayaq urqu - Warrusu - Waytapallana - Winchus - Waqaywillka - Yana urqu - Yerupaja - Yukamani

[allichay] Quchakuna

• Quchakuna: Titiqaqa qucha - Chinchayqucha - Kulliqucha - Pallqaqucha - Qanchisqucha - Wakarpay - Aqupiya qucha - Asnaqucha - Chinchayqucha - Chuqllu qucha - Iskay qucha- Kallwar qucha - Kuchu qucha - Kulliqucha - Lankilayu - Llullucha qucha - Mururqa - Pallqaqucha - Pampa qucha - Pampamarka qucha - Parinaqucha - Pumaqanchi qucha - Q'illuqucha - Qanchisqucha - Qiruqucha- Qunuqucha - Salinas - Sandoval qucha - Siwinaqucha - Taya qucha - Urqu qucha - Wakan qucha - Wakarpay- Warmi qucha - Waylla qucha - Yanaqucha (Kashamarka suyupi) - Yanaqucha (Qusqu suyupi) - Yanaqucha (Wankawillka suyupi)

[allichay] Mayukuna

• Mayukuna: Amarumayu - Apurimaq - Challwamayu- Chili mayu- Chutanu- Crisnejas- Huchusuma mayu- Iniy mayu- Jequetepeque- Kashamaqinu- Kuntipampa- Lukana mayu- Mahis- Mantaru- Marañun- Mayutata- Pampa mayu- Pampamarka mayu- Panpas- Putumayu- Qarwamayu - Rimaq mayu - Santa mayu - Santo Tomás mayu - Sarumilla mayu - Suntuntu mayu - Tampu mayu - Tumpis mayu - Ukayali - Uquña - Wallaqa mayu - Wankapampa - Willkamayu - Yawari mayu

[allichay] Wat'akuna

• Wat'akuna: Titiqaqa wat'a - Amantani - Intika - Uru wat'akuna

[allichay] Chiriqunuy

[allichay] Flora Faunawan

[allichay] Mamallaqta parki

• Mamallaqta parkikuna: Abiseo mayu mamallaqta parki - Alto Purús mamallaqta parki - Bahuaja-Sonene mamallaqta parki - Cerros de Amotape mamallaqta parki - Cordillera Azul mamallaqta parki - Cutervo mamallaqta parki - Manu mamallaqta parki - Paraqas mamallaqta parki - Tinku Mariya mamallaqta parki - Utishi mamallaqta parki - Waskaran mamallaqta parki - Yanachaga-Chemillén mamallaqta parki -

[allichay] Runakuna

[allichay] Rimaykuna

• Kastilla simi (tukri simi hina llamk'achisqa): 16.000.000 rimaqkuna
• Qhichwa simi: 8.000.000 rimaqkuna
• Aymara simi: 500.000 rimaqkuna
• Awahun simi: 45.000 rimaqkuna
• Ashaninka simi: 40.000 rimaqkuna
• Machiqinqa simi: 10.000 rimaqkuna
• Haqaru simi: 3.000 rimaqkuna
• hukkunapas

[allichay] Runa llaqtakuna

• Qhichwa runa
• Aymara runa
• Awahun runa
• Ashaninka runa
• hukkunapas

[allichay] Hatun Llaqtakuna

• Lima 8.500.000 runakuna
• Ariqipa 1.100.000 runakuna
• Truhillu 850.000 runakuna
• Piwra: 315.000 runakuna
• Qusqu: 300.000 runakuna
• Punu: 100.000 runakuna

[allichay] Iñiy

• Kristiyanu iñiy
• Tawantinsuyu iñiy, kathuliku kristiyanu iñiywan chaqrusqa

[allichay] Wiñay kawsay

[allichay] Antikunapi ñawpa machukuna

Antikunapi ñawpa machukuna:

• Caral
• Cupisniqui
• Chavín
• Paracas
• Mochi
• Cajamarca
• Wari
• Tiwanaku
• Chimú
• Nazca
• Chincha
• Wanka
• Chanka
• Qusqu
• Tawantinsuyu, 1470-1572

[allichay] Kastilla saruwasqanchik pacha

Kastilla qhapaq pacha icha Kastilla saruwasqanchik pacha: Wirrinatu Piruw (Virreinato del Perú), 1533-1822

[allichay] Republica Pacha

Republika pacha (República), 1821 watamanta pacha

• Qispikusqa, 1811 - 1824
• Nisqalla Dimukratiya (Democracia nominal), 1824 – 1895
• Aristocratica Republika wan Qullqisapallap Dimukratiyan (Democracia censataria), 1895-1930
• Qharikunap Qillqayatiqpa Dimukratiyan (Democracia masculina alfabeta), 1931-1955
• Chaqrusqa Qillqayatiqpa Dimukratiyan (Democracia mixta alfabeta), 1956 – 1978
• Sapsi Dimukratiya (Democracia Universal), 1979 watamanta kunankama
• 1980-1992: K'anchaq Ñan (Sendero Luminoso) nisqawan mamallaqtayuq maqanakuy

[allichay] Pulitika Rakiy Piruwmanta

[allichay] Suyukuna

Suyukuna (Piruw) (2005)
	Suyu	Uma llaqta	Runakuna	Hallka k'iti kanchar (km2)	Runa ñit'inakuy (km2)
1	Amarumayu suyu	Chachapuyas	336.665	39.249	8,58
2	Anqash suyu	Waras	1.107.828	35.459	31,24
3	Apurimaq suyu	Awankay	404.000	20.891	19,34
4	Ariqipa suyu	Ariqipa	916.806	63.345	14,47
5	Ayakuchu suyu	Ayakuchu	492.507	43.306	11,37
6	Kashamarka suyu	Kashamarka	1.259.808	33.317	37,81
7	Qusqu suyu	Qusqu	1.028.763	71.892	14,31
8	Wankawillka suyu	Wankawillka	385.162	22.133	17,40
9	Wanuku suyu	Wanuku	654.489	37.722	17,35
10	Ika suyu	Ika	565.686	21.305	26,55
11	Hunin suyu	Wankayu	1.035.841	44.410	23,32
12	Qispi kay suyu	Truhillu	1.270.261	25.962	48,93
13	Lampalliqi suyu	Chiklayu	920.795	14.213	64,79
14	Lima suyu	Wachu	6.386.308	34.802	183,5
15	Luritu suyu	Ikitus	687.282	368.852	1,86
16	Mayutata suyu	Puerto Maldonado	107.664*	85.183	1,26
17	Muqiwa suyu	Muqiwa	134.000	15.734	8,52
18	Pasqu suyu	Pasqu urqu	241.000	25.320	9,52
19	Piwra suyu	Piwra	1.636.047	35.891	45,58
20	Punu suyu	Punu	1.135.000	71.999	15,76
21	San Martín suyu	Muyupampa	619.000	51.253	12,08
22	Taqna suyu	Taqna	317.619	16.076	19,76
23	Tumpis suyu	Tumpis	173.604	4.669	35,75
24	Ukayali suyu	Pukallpa	363.000	102.410	3,54
*	Qallaw hatun kamachiy wamani	Qallaw	787.154	147	5.354,79
*	Lima llaqta suyu	Lima	6.434.623	2.812	2.288,27

24 suyukuna, 1 constitucional wamani, ima 1 Metropolitana Suyu:

[allichay] Yachay tarpuy

	Inka Garcilaso de la Vega	Marinera norteña	Ceviche
Santa Rosa de Lima, Claudio Coello (ca. 1684), (Museo del Prado, Madrid)	Qullqa Qhichwa, (Ariqipa suyu, Piruw)	ChanChan3Lou.jpg Mawk'a wasi pampa, Chan Chan (Piruw)	Ruru qhatuq warmi, Wamanqa llaqtapi Ayakuchu suyupi

[allichay] Qillqakuna

• (Apu) Ollantay (aranwa)
• Waman Puma de Ayala (* 1534 ? (1550 ?) - † c. 1615)
• Inka Garcilaso de la Vega (1539 – 1616)
• César Vallejo (1892 - 1938)
• José María Arguedas (1911 - 1969)
• Julio Ramón Ribeyro (1929 – 1994)
• Mario Vargas Llosa (* 1936)

[allichay] Kapchiy

[allichay] Taki kapchiy

• Yma Sumac
• Tania Libertad
• Jesús Vásquez
• Eva Ayllón
• Dina Páucar
• Shapis
• Grupo 5
• Susana Baca (takiq, Grammy 2002)

[allichay] Aranwa

[allichay] Tusuy

• Carccacha
• Vania Masías

[allichay] Kurku kallpanchay

[allichay] Maki kapchiy

[allichay] Hatarichiy

[allichay] Wayk'uy

[allichay] Raymikuna

Fecha	Nombre
1 Qhulla puquy killa	Musuq wata
2 Hatun puquy killa	Mamacha Kandilariya Raymi (Punu)
Iskay kaq Intichaw Hatun puquy killapi	Pisco Sour p'unchaw
Pawkar waray killa - Ayriway killa	Simana Santa
1 Aymuray killa	Llamk'ay p'unchaw
Inti raymi killa	Quyllur Rit'i (Qusqu Suyu)
29 Inti raymi killa	San Pidruwan San Pawlu
6 Anta situwa killa	Yachachiq p'unchaw
7 Inti raymi killa	Unancha p'unchaw
Inti raymi killa	Antikunap takinan p'unchaw
24 Inti raymi killa	Chakraruna p'unchaw
28 Anta situwa killa	Tayta llaqta phista
30 Chakra yapuy killa	Santa Rosa de Lima
Kantarya killa	Señor de los Milagros nisqap killan
8 Kantarya killa	Combate Naval de Angamos
31 Kantarya killa	Wiraquchap takin p'unchaw
1 Ayamarka killa	Lliw Santukunap p'unchawnin
8 Qhapaq raymi killa	Map'annaq kunsi p'unchaw
9 Qhapaq raymi killa	Ayakuchu maqay
25 Qhapaq raymi killa	Nawidad

[allichay] Karu puriy

Turísticu llaqtaqa Qusqu, chay Qusqupiqa Machu Pikchu unay llaqta kan, hinaspa Willka Qhichwa kan. Mayutata suyupi tarikullantaq Manu mamallaqta parki. Punu suyupitaq Titiqaqa qucha, hinaspa Sillustanipi chulpakuna kan. Ariqipa suyupitaq Misti nina urqu, Qullqa Qhichwa hinaspapis Nina Urqu Qhichwa (Valle de los volcanes) tarikullantaq. Ika suyupitaq Naska siq'ikuna hinaspapis Paraqas mamallaqta parki chaykuna kan. Anqash suyupitaq Waylas qhichwa hinaspa Waskaran (6,768 m) chaykuna kan. Ikitus llaqtapitaq llipin sach'akunayuq selva hinaspa Amarumayu hatun mayu ima kan; Tumpis suyupitaq ima munay playakuna kan. Lampalliqipitaq Valle de las Pirámides hinaspa Tesoros de Sipan nisqakuna kan. Kashamarka suyu Inka armakuna hinaspa sumaq campiñayuq. Qispi kay suyutaq unay pacha mawk'a Chan Chan llaqtayuq.

[allichay] Yachay Yachaychiypas

[allichay] Musiku

• Allpa llamk'ay
• Qhuya

[allichay] Apaykachana

• Panamericana
• Khillayñan: 3.462 km
• ñankuna: 72.900 km
• 254 (aeropuertos)

[allichay] Suyupi paqarisqa runakuna

• Carlos Noriega

[allichay] Llaqta taki

• Piruwpa llaqta takin

[allichay] Iñi

• Pulitiku (Andes mama llaqtakunapi pulitiku runakuna)

[allichay] Hawa tinkikuna

Wikimedia Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Pirw

• Peru Suyuq Congreson
• Peru: Huk Ñeqen Ekolohika kallpayoq Pacha
• Tours and Travels to Peru
• Lista: Universidades del Perú