Piruw

Wikipediamanta

Kayman riy: wamp'una, maskana
República del Perú
Piruw Republika
Piruw Piruw
Unancha Wallqanqa
Llaqta qayanqillqa: "Firme y feliz por la unión"
("Sinchita kusilla huñunapaq")
Llaqta taki: "Somos libres, seámoslo siempre"
("Qispisqañam kachkanchik, ñawpaq kananchik wiñaypaq")
 
Situación de Piruw
 
Uma Llaqta
 • Runakuna
 • Tinkurachina siwikuna		 Lima
Escudomunlima.png

7 819 436
12°02′ S 77°01′ O
Aswan hatun llaqta Lima
Tukri simi Kastilla simi,
Qhichwa simi,
Aymara simi
Huq piruwpa rimaykuna
Kamachiy Republika
Pulitika
Alan García
Luis Giampietri
Javier Velásquez
Luis Alva Castro
Javier Villa Stein
Qispikusqa
 • Rimarisqa

 • Sinchiyasqa

 • Reconocida		 Ispañamanta
28 Anta situwa killa 1821
9 Qhapaq raymi killa 1824
14 Chakra yapuy killa 1879
Mama llaqtap hawan
 • Llapan hallka k'iti k'anchar
 • % yakukuna
Saywakuna
Chalakuna		 Ñiqi: 20º
1 285 215,6 km²
0,4 %
5 536 km
3 080 km
Flag of Brazil.svg Brasil
Flag of Colombia.svg Kulumbya
Flag of Bolivia.svg Buliwya
Flag of Chile.svg Chili
Flag of Ecuador.svg Ikwadur
Runakuna
 • Llapan
 • T'iqisqa kay		 Ñiqi: 39º
28 220 764 (2007)
21,958 (2007) hab./km²
Brutu ukhu hayt'uy (BUH) -
Llaqta ukhu hayt'uy (LUH)
 • Llapan (2007)
 • BUH, llapan runap		 Ñiqi: 50º
 
HAS$ 207 985 hunu
HAS$ 7 410 (2006)
HDI -Runa kururay rikuchiq- (2007) 0,773 (87º) – medio
Kañina Musuq Sul (S/.) (PEN)
Runa llaqtap sutin piruwpa
piruwanu
peruano
Pacha suyu
 • Ruphay mit'a		 UTC-5
UTC-5
Internet tuyru .pe
Karu rimay tuyru +51
Ankichiy tuyru OAA-OCZ 4TA-4TZ
ISO tuyru 604 PER PE
Kaypi wankurisqa: Unasur, ONU, OEA, APEC, CAN, Mercosur, BID, FLAR, CAF
Piruw saywitu

Piruw (kastilla simipi: Perú, aymara simipi: Piruw) nisqaqa Uralan Awya Yalapi huk mama llaqtam. Uma llaqtanqa Lima llaqtam.

Piruwqa republikam, umalliqniyuq, Kunrisu nisqa rimana huñunakuyniyuqpas.

Wichay larumanta Ikwadur llaqtawan, Kulumbiya llaqtawan tinkuna, inti lluqsiy larumantataq Brasil llaqtawan Buliwya llaqtawan tinkuna, uray larumantataq Chili llaqtawan Buliwya llaqtawan Titiqaqa quchawan tinkuna, inti chinkay larumantataq Pasiphiku mama quchawan tinkusqa.

Suyu hina hatunkamachiyllana chawanasqa llaqtanchik, hallp'antaq 1 285 216 km² chhikanmi, runankunaqa 29 hunu kan; paykunaqa kastillanu, qhichwa, aymara rimaqkunam, chaymanta wah runakunaq rimayninkupis kallantaqmi.

Yuyarina

[allichay] Allpa saywachi

Piruw (NASA)
Qhapaq qillqasqa: Piruwpa allpa saywachi

Piruw llaqtaqa iskay chunka tawayuq Tipartamintuyuqmi Suyukuna, huk Pruwinsia Constitucionalwan kuska; hatun riqsisqa llaqtakunaqa kaykunan: Lima, Ariqipa, Truxillu, Chiklayu, Wankayu, Piwra, Qusqu chaymanta Chimbote llaqtawan.

Unay pacha conquistasqamanta Piruw llaqtaqa kinsa hatun regionman t`ipisqa kaqkasqa: Chala (Costa) nisqa Pasiphiku mama quchawan tinkusqa; chaymantataq Urquwallqa (Sierra) nisqa althu pata llaqtakuna; chaymantataq urqu (montaña) nisqa Amarumayu sach'a-sach'a suyu (Selva Amazónica) nisqa karqan. Kayhinaman t`ipisqaqa 1941 watakamallan kaq kasqa; imaraykuchus chhaqay III Asamblea General del Instituto Panamericano de Geografía e Historia nisqaqa pusaq regionman t`ipiytan apruwasqaku, chaymanta Geógrafo nisqa Javier Pulgar Vidal nisqa yuyasqa. Kay musuq t`ipiyqa Mapa Fisiográfico nisqatan rikhurichisqa, chaymi chiqan biogeografican; hinamantan kayhina regionkuna rikhurisqa:

[allichay] Urqukuna nina urqukunapas

[allichay] Quchakuna

[allichay] Mayukuna

[allichay] Wat'akuna

[allichay] Amachasqa suyukuna

[allichay] Chiriqunuy

[allichay] Yurakuna uywakunapas

Yurakuna:

  • sara - papa - acacallis - cattleya - caoba - cedro - caucho - cinchona (el árbol de la quina) - dracula - pidendrum - tornillo - ishpingo - orquídeas - Swietenia mahagoni - Smilax regelii - lycaste - oncidium - uña de gato - vainilla - zarzaparrilla.

Uywakuna:

Kuntur, Qullqa qhichwa hawanpi phawaq

[allichay] Hatun llaqtakuna

Qhapaq qillqasqa: Lista: Llaqtakuna (Piruw)
Lima, uma llaqta

[allichay] Runakuna

Runakuna (2007 watapi)
Kunchuku k'itimanta qhichwa runakuna

[allichay] Runa llaqtakuna

Piruw llaqtapiqa askha runa llaqtakuna indihina ayllu llaqtakunapas tiyanku.

Qhapaq qillqasqa: Piruw suyupi runa llaqtakuna

[allichay] Rimaykuna

Santa Rosa Limamanta
Qhapaq qillqasqa: Piruwpi rimaykuna
Qhapaq qillqasqa: Piruwpa suyunkunapi rimaykuna
Piruwpi simikuna (2007)
  Suyu Kastilla simita rimaqkuna /1 % Indihina simita rimaqkuna /1, /2 %
1 Amarumayu suyu 281.177 85,4 46,940 14.3
2 Anqash suyu 653,576 68.1 303,806 31.7
3 Apurimaq suyu 100,563 28.1 256,371 71.7
4 Ariqipa suyu 871,940 82.7 180,615 17.1
5 Ayakuchu suyu 194,216 35.7 348,720 64.1
6 Kashamarka suyu 1,225,311 99.2 6,792 0.5
7 Qusqu suyu 485,919 46.3 558,772 53.3
8 Wankawillka suyu 140,824 35.1 259,750 64.7
9 Wanuku suyu 475,899 70.6 196,855 29.2
10 Ika suyu 610,410 95.0 31,194 4.9
11 Hunin suyu 950,816 86.4 148,068 13.5
12 Qispi kay suyu 1,443,774 99.5 4,792 0.3
13 Lampalliqi suyu 978,150 97.5 23,323 2.3
14 Lima suyu 7,202,159 93.2 510,385 6.6
15 Luritu suyu 707,281 92.6 55,077 7.2
16 Mayutata suyu 76,689 79.2 19,771 20.4
17 Muqiwa suyu 116,807 78.8 31,294 21.1
18 Pasqu suyu 226,336 90.0 24,683 9.8
19 Piwra suyu 1,482,911 99.6 3,842 0.3
20 Punu suyu 387,191 33.8 757,685 66.1
21 San Martín suyu 631,401 98.0 11,599 1.8
22 Taqna suyu 211,526 80.1 52,318 19.8
23 Tumpis suyu 177,913 99.6 463 0.3
24 Ukayali suyu 330,112 87.7 45,527 12.1
* Qallaw hatun kamachiy wamani 755,326 94.8 40,672 5.1
* Lima llaqta suyu - - - -
* Llapan 20,718,227 83.9 3,919,314 15.9

/1 rimaqkuna: 5 / 5+ wata

/2 qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

(Pukyu: [1])

[allichay] Iñiykuna

[allichay] Wiñay kawsay

Tupaq Amaru iskay ñiqin
Qhapaq qillqasqa: Piruwpa wiñay kawsaynin

[allichay] Mama llaqta


Qhapaq qillqasqa: Piruw mama llaqta

[allichay] Mama llaqtap kamaynin

[allichay] Ruraq atiy

Qhapaq qillqasqa: Piruwpa umalliqnin

[allichay] Kamachi quq atiy

Qhapaq qillqasqa: Piruwpa Kunrisun

[allichay] Kamay paqtachi atiy

[allichay] Suyukunapi kamaykuna

[allichay] Markakunapi kamaykuna

[allichay] Hatun kamachi

Qhapaq qillqasqa: Piruwpa hatun kamachin

[allichay] Dimukrasya

Alan García Pérezm Piruwpa umalliqnin
  • Nisqalla Dimukratiya (Democracia nominal), 1824 – 1895
  • Qullqisapallap Dimukratiyan (Democracia censataria), 1895 - 1930
  • Qharikunap Qillqayatiqpa Dimukratiyan (Democracia masculina alfabeta), 1931 - 1955
  • Chaqrusqa Qillqayatiqpa Dimukratiyan (Democracia mixta alfabeta), 1956 – 1978
  • Sapsi Dimukratiya (Democracia Universal), 1979 watamanta kunankama

[allichay] Sananchakuna

Qhapaq qillqasqa: Katiguriya:Piruwpa sananchankuna

Unancha:

Qhapaq qillqasqa: Piruwpa unanchan

Wallqanqa:

Qhapaq qillqasqa: Piruwpa wallqanqan

Rikchakuna: chuntap mascaipacha, wik'uña (Vicugna vicugna), kina-kina (Cinchona pubescens), quripa kurnukupiya.

Huq sananchakuna:

[allichay] Llaqta takin

Qhapaq qillqasqa: Piruwpa llaqta takin
Sound-icon.svg
 Llaqta takin (astawan)
Sasachakuychu?, kaypi qhaway: Yanapa:Multimidya

Qispisqa ñan kachkanchik
 ñawpaq kananchik wiñaypaq,
 ñawpaqtaraq pakachun
 wach'inta Intinchik pakachun
 Sayasunmi ñuqanchis chiqaqta
 Llaqtanchikmi wiñaypaq ruwasqa

[allichay] Suti

[allichay] Pulitika rakiynin

Qhapaq qillqasqa: Piruwpa pulitika rakiynin
Ima:
Qhapaq qillqasqa: Piruwpa suyunkuna
Qhapaq qillqasqa: Piruwpa pruwinsyankuna
Qhapaq qillqasqa: Piruwpa distritunkuna

Piruw llaqtapiqa kanmi suyukuna, pruwinsyakuna (194), distritukunapas.

Piruwpi kanmi 24 suyu, 1 constitucional wamani, ima 1 Metropolitana Suyupas:

Utkupampa mayu, Amarumayu suyu
Piruwpi suyukuna
Suyukuna (Piruw) (2005)
  Suyu Uma llaqta Runakuna Hallka k'iti kanchar
(km2)		 Runa ñit'inakuy (km2)
1 Amarumayu suyu Chachapuyas 336.665 39.249 8,58
2 Anqash suyu Waras 1.107.828 35.459 31,24
3 Apurimaq suyu Awankay 404.000 20.891 19,34
4 Ariqipa suyu Ariqipa 916.806 63.345 14,47
5 Ayakuchu suyu Ayakuchu 492.507 43.306 11,37
6 Kashamarka suyu Kashamarka 1.259.808 33.317 37,81
7 Qusqu suyu Qusqu 1.028.763 71.892 14,31
8 Wankawillka suyu Wankawillka 385.162 22.133 17,40
9 Wanuku suyu Wanuku 654.489 37.722 17,35
10 Ika suyu Ika 565.686 21.305 26,55
11 Hunin suyu Wankayu 1.035.841 44.410 23,32
12 Qispi kay suyu Truhillu 1.270.261 25.962 48,93
13 Lampalliqi suyu Chiklayu 920.795 14.213 64,79
14 Lima suyu Wachu llaqta 6.386.308 34.802 183,5
15 Luritu suyu Ikitus 687.282 368.852 1,86
16 Mayutata suyu Puerto Maldonado 107.664* 85.183 1,26
17 Muqiwa suyu Muqiwa 134.000 15.734 8,52
18 Pasqu suyu Pasqu urqu 241.000 25.320 9,52
19 Piwra suyu Piwra 1.636.047 35.891 45,58
20 Punu suyu Punu 1.135.000 71.999 15,76
21 San Martín suyu Muyupampa 619.000 51.253 12,08
22 Taqna suyu Taqna 317.619 16.076 19,76
23 Tumpis suyu Tumpis 173.604 4.669 35,75
24 Ukayali suyu Pukallpa 363.000 102.410 3,54
* Qallaw hatun kamachiy wamani Qallaw 787.154 147 5.354,79
* Lima llaqta suyu Lima 6.434.623 2.812 2.288,27

[allichay] Musiku

Qhapaq qillqasqa: Piruwpa Musiku

[allichay] Kañina

Kañinakuna:

  • Sol de plata
  • Libra peruana
  • Sol de Oro
  • Inti
  • Nuevo Sol

[allichay] Allpa llamk'ay

[allichay] Qhuya

[allichay] Karu puriy

Machu Pikchu
Wantar Chawin

Turistiku llaqtaqa Qusqu, chay Qusqupiqa Machu Pikchu unay llaqta kan, hinaspa Willka Qhichwa kan. Mayutata suyupi tarikullantaq Manu mamallaqta parki. Punu suyupitaq Titiqaqa qucha, hinaspa Sillustanipi chulpakuna kan. Ariqipa suyupitaq Misti nina urqu, Qullqa Qhichwa hinaspapis Nina Urqu Qhichwa (Valle de los volcanes) tarikullantaq. Ika suyupitaq Naska siq'ikuna hinaspapis Paraqas mamallaqta parki chaykuna kan. Anqash suyupitaq Waylas qhichwa hinaspa Waskaran (6,768 m) chaykuna kan. Ikitus llaqtapitaq llipin sach'akunayuq selva hinaspa Amarumayu hatun mayu ima kan; Tumpis suyupitaq ima munay playakuna kan. Lampalliqipitaq Valle de las Pirámides hinaspa Tesoros de Sipan nisqakuna kan. Kashamarka suyu Inka armakuna hinaspa sumaq campiñayuq. Qispi kay suyutaq unay pacha mawk'a Chan Chan llaqtayuq.

Urarina shaman, 1988

[allichay] Yachay tarpuy wan kapchiy

Peruvian Artwork Calabas.jpg

Inka Garcilaso de la Vega

Marinera norteña

Ceviche

Qullqa Qhichwa, (Ariqipa suyu, Piruw)

Mawk'a wasi pampa, Chan Chan (Piruw)

Ruru qhatuq warmi, Wamanqa llaqtapi Ayakuchu suyupi

[allichay] Tukuy runakunap qhapaq kaynin

[allichay] Qillqakuna

[allichay] Taki kapchiy

[allichay] Aranwa

[allichay] Tusuy

[allichay] Kurku kallpanchay

[allichay] Maki kapchiy

[allichay] Hatarichiy

[allichay] Wayk'uy

[allichay] Raymikuna

Quyllur Rit'i 5 Inti raymi killa 2007
Pachakamilla Kristu
Fecha Nombre
1 Qhulla puquy killa Musuq wata
2 Hatun puquy killa Mamacha Kandilariya Raymi (Punu)
Iskay kaq Intichaw Hatun puquy killapi Pisco Sour p'unchaw
Pawkar waray killa - Ayriway killa Simana Santa
1 Aymuray killa Llamk'ay p'unchaw
Inti raymi killa Quyllur Rit'i (Qusqu Suyu)
29 Inti raymi killa San Pidruwan wan San Pawlu
6 Anta situwa killa Yachachiq p'unchaw
7 Inti raymi killa Unancha p'unchaw
Inti raymi killa Antikunap takinan p'unchaw
24 Inti raymi killa Chakraruna p'unchaw
28 Anta situwa killa Tayta llaqta phista
30 Chakra yapuy killa Santa Rosa Limamanta
Kantarya killa Señor de los Milagros nisqap killan
8 Kantarya killa Combate Naval de Angamos
31 Kantarya killa Wiraquchap takin p'unchaw
1 Ayamarka killa Lliw Santukunap p'unchawnin
8 Qhapaq raymi killa Map'annaq kunsi p'unchaw
9 Qhapaq raymi killa Ayakuchu maqay
25 Qhapaq raymi killa Nawidad

[allichay] Yachay Yachaychiypas

[allichay] Suyupi paqarisqa runakuna

Carlos Noriega

[allichay] Apaykachana

[allichay] Iñi

Portal-inca.svg
Flag of Peru.svg

Punku p'anqa: Piruw


[allichay] Pukyukuna

  1. ↑ www.inei.gob.pe/ (2007)

[allichay] Hawa tinkikuna

Commons-logo.svg
 Wikimedia Commons nisqapi suyukunata uyarinakunatapas tarinki kaymantam: Piruw
"http://qu.wikipedia.org/wiki/Piruw" p'anqamanta chaskisqa (Wikipedia, Qhichwa / Quechua)
Kikin ruraqpa llamk'anankuna
Huk simikunapi