Piruwpa wiñay kawsaynin

Wikipediamanta

Kayman riy: wamp'una, maskana
Wiñancausay.png

Yuyarina

[allichay] Antikunapi ñawpa machukuna

Qhapaq qillqasqa: Antikunapi ñawpa machukuna
Antikunapi ñawpa machukuna icha "Unay Piruw":

[allichay] Litiku (Paliulitiku)

Litiku: 9000 aC - 7600 aC

Payhan
Guitarrero

[allichay] Arkaiku (Prutuniolitiku)

Arkaiku: 7600 aC - 1800 aC/1500 aC

  • Quya Arkaiku - Quya Manaraqk'aprapti: 7600 aC - 5600 aC
Lawriqucha
  • Chawpi Arkaiku - Chawpi Manaraqk'aprapti: 5600 aC - 2700 aC
Chinchorro, Chilca, Telamarchay
  • Tukuri Arkaiku - Tukuri Manaraqk'aprapti: 2700 aC - 1800 aC/1500 aC
Wak'a Prieta, Karal, Paraíso

[allichay] Rikch'achi

Rikch'achi (formativo): 1800 aC/1500 aC - 100 dC

  • Ñawpa rikch'achi - Tiksi (Perídodo inicial): 1800 aC/1500 aC - 1100 aC
Sichin, Wak'aluma, Moxeke, Hacha, Wankarani
  • Chawpi rikch'achi (1100 aC - 400 aC): Tiqsi (Perídodo inicial) (1100 aC - 900 aC)/ Quya Pachapanta (900 aC - 400 aC)
Kupisniki, Quya Chawin (Uri barriu), Chiripa, Ukukaji
  • Qhipaq rikch'achi (400 aC - 100 dC): Quya Pachapanta (400 aC - 1 aC)/ Quya Samay Ura (1 aC - 100 dC)
Tukuri Chawin (Hanan barriu), Mach'aykuna Paraqas, Pukara, Salinar, Miramar, Waras, Topará (AyamarkaParaqas)

[allichay] Klasiku

Ima: Wari

Klasiku: 100 - 1100

Quya Muchik (I - III), Recuay, Munumintukuna Nazca, Wiru-Suwaq'ara, Limaq, Kashamarka, Prulifiru Nazca, Tukuri Muchik (IV - V), Tiwanaku
  • Wari (700 - 1100): Chawpi Pachapanta (700 - 900)/ Tukuri Samay Ura (900 - 1100)
Teatino, Nievería, Wari, Sikan-Llampalliqi, Kasma

[allichay] Chanta klasiku

Pusklasiku icha Chanta klasiku: 1100 - 1533

Chimu, Chankay, Chincha-Ika, Churajón, Chiribaya, Qusqu, Wanka, Chanka
Inka:

 • Sapa Inkakuna: Pachakutiq Inka Yupanki - Atawallpa

[allichay] Ispaña qhapaq pacha

Qhapaq qillqasqa: Kastilla qhapaq pacha

Kastilla qhapaq pacha icha Kastilla saruwasqanchik pacha: 1532 - 1824

[allichay] Ispañamanta atiy

Qhapaq qillqasqa: Piruwpa atiy

Ispañamanta Atiy: 1532 - 1569

Francisco Pizarro, Diego de Almagro, Hernando de Luque
Atawallpa, Manqu Qhapaq iskay ñiqin

 • Atawallpatas wañuchirqan: 16 - XI - 1532, Kashamarkapi

 • Atawallpap wañuy: 26 - VII - 1532, Kashamarkapi

Francisco Pizarro, Diego de Almagro, Diego de Almagro "El Mozo", Hernando Pizarro, Gonzalo Pizarro, Blasco Núñez de Vela, Pedro de la Gasca, Andrés Hurtado de Mendoza, Diego López de Zúñiga, Sayri Tupaq, Titu Kusi Yupanki

 • Pizarropa wañuy: 26 - VI - 1541, Limapi

[allichay] Wirrinatu

Qhapaq qillqasqa: Wirrinatu Piruw
Wirrinatu: 1569 - 1811
Francisco de Toledo, Tupaq Amaru, Francisco Hernández Girón.
Ispañap Riykuna: Felipe II, Felipe III. Felipe IV, Carlos II
Piruwpa Wirriyninkuna: Francisco de Toledo - Melchor de Portocarrero y Laso de la Vega

 • Tupaq Amarupa wañuy: 1572, Qusqupi

Ispañap Riykuna: Felipe V, Fernando VI, Carlos III, Carlos IV, Fernando VII
Piruwpa Wirriyninkuna: Manuel de Oms y Santa Pau - Fernando de Abascal
Juan Santos Atahualpa, José Gabriel Tupaq Amaru, Tupaq Katari, Gabriel de Avilés, Fernando de Abascal

 • José Gabriel Tupaq Amarupa watapi ankallikurqan: 1780 - 1781, Qusqupi, Punupi, Urqupa Piruwpi

[allichay] Ispañamanta qispikusqa

Qhapaq qillqasqa: Piruwpa qispikusqa
Ispaña: Fernando de Abascal (1806 - 1816), Joaquín de la Pezuela (1816 - 1821)
Piruwpa runakuna:
  1. Taqnapi, 1811: Francisco Antonio de Zela
  2. Wanukupi, 1812: Juan José Crespo y Castillo
  3. Taqnapi, 1813: Manuel Belgrano, Juan Francisco Pallardelli
  4. Qusqupi, 1814: Mateo G. Pumacahua, Mariano Angulo Torres, José Angulo Torres, Juan Angulo Torres, Vicente Angulo Torres
Ispaña: Joaquín de la Pezuela (1816 - 1821), José de la Serna (1821 - 1824), Pedro Antonio Olañeta, José Canterac, Pío Tristán
Piruw Republika: William Miller, José de San Martín, Juan Antonio Álvarez de Arenales, José de la Riva Agüero, José Bernardo de Tagle, Simón Bolívar, Antonio José de Sucre

 • Qispikusqap qapariy: 28 Anta situwa killa 1821

 • Huninpi jaylli: 6 Chakra yapuy killa 1824

 • Ayakuchupi jaylli: 9 Qhapaq raymi killa 1824

[allichay] Republika Pacha

Republika pacha: 1821 watamanta kunankama

[allichay] Republikap tiqsi

Republica tiqsi: 1821 - 1842

 • Amachaqnin kamay: 1821 - 1822

Amachaqnin: José de San Martín
Qispikusqap qapariy: 28 Anta situwa killa 1821
San Martinpa lluqsina: 22 Tarpuy killa 1822

 • Wamaq republikap insayukuna: 1822 - 1824

Umalliqkuna: José de la Mar (1822 - 1823), José de la Riva Agüero (1823 - 1824), Antonio José de Sucre (1823), José Bernardo de Tagle (1823 - 1824)
Bolivarpa chayay: 1 Tarpuy killa 1823
Huninpi jaylli: 6 Chakra yapuy killa 1824
Kinwapi, Ayakuchupi jaylli: 9 Qhapaq raymi killa 1824
  • Piruw qallariyn: 1824 - 1836

 • Bolivarpa suq'alliynin: 1824 - 1827

Diktatur/umalliq: Simón Bolívar
Uma kamayuqkuna: José de la Mar (1825), Hipólito Unanue (1826), José de la Mar (1826), Hipólito Unanue (1826), Andrés de Santa Cruz (1826 - 1827)

 • Tiqsi kamaykuna wan awqanakuy Kulumbyata: 1827 - 1836

Umalliqkuna: José de la Mar (1827 - 1829), Agustín Gamarra (1829 - 1833), Luis José de Orbegoso (1833 - 1836), Felipe Santiago Salaverry (1835 - 1836)

 • Piruw-Buliwyap Kunfidirasiuwn: 1836 - 1839

Amachaqnin: Andrés de Santa Cruz
Uralan Piruwpa qispikusqa: 17 Pawqar waray killa 1836
Kunfidirasiuwnpa tiqsi: 28 Kantaray killa 1836
Yunkaypi batalla: 20 Qhulla puquy killa 1839

 • Allinyachiy wan awqanakuy Buliwyata: 1839 - 1842

Umalliqkuna: Agustín Gamarra (1839 - †1841), Manuel Menéndez (1841 - 1842)
Inkawipi atipaskka wan Gamarrap wañuy: 18 Ayamarq'a killa 1841

[allichay] Llullaq ataw

Llullaq ataw: 1842 - 1865

[allichay] Thuñi wan musuq chaquy

Thuñi wan musuq chaquy: 1865 - 1895

[allichay] Aristukratika Republika

Aristukratika Republika: 1895 - 1930

[allichay] Rimasqalla Dimukrasya

Rimasqalla Dimukrasya: 1930 - 1968

 • Mama llaqtap Insirtitubri: 1930-1931

Umalliqkuna: Luis Miguel Sánchez Cerro (1930 - 1931), David Samanez Ocampo (1931)
Leguiap diktaturap tukukuyninwan : Sanchezpa mama llaqtap kata 25 Chakra yapuy killa 1930, Ariqipapi

 • Awturitarismuwan Sarupayay: 1931-1939

Umalliqkuna: Luis Sánchez Cerro (1931 - †1933 ), Oscar R. Benavides (1933 - 1939)
Haya de la Torrepa riwulusyun: 1931 - 1932
Sanchezpa wañuynin: 30 Ayriway killa 1933
Umalliqkuna: Manuel Prado Ugarteche (1939 - 1945), José Luis Bustamante y Rivero (1945 - 1948)
Ikwadurntin maqanakuy: 1941 - 1942
Umalliqkuna: Manuel A. Odría (1948 - 1950), Zenón Noriega Agüero (1950), Manuel A. Odría (1950 - 1956)
Bustamantentin mama llaqtap kata: 27 Anta situwa killa 1948 - 29 Kantaray killa 1948, Ariqipapi
  • Frustrada Rifurma: 1956 - 1968

 • Kawsanakuy: 1956 - 1962

Umalliq: Manuel Prado Ugarteche
Víctor Raúl Haya de la Torre, Manuel A. Odría, Pedro G. Beltrán, Eudocio Ravines wan Julio de la Piedra.

 • Uligarkhiyayay: 1962 - 1968

Umalliqkuna: Ricardo Pérez Godoy (1962 - 1963), Nicolás Lindley López (1963), Fernando Belaúnde Terry (1963 - 1968)
Víctor Raúl Haya de la Torre, Manuel A. Odría

[allichay] Kunan Piruw

Kunan Piruw: 1968 watamanta kunankama

 • Pachakutiy: 1968 - 1975

Umalliq: Juan Velasco Alvarado
Belaunde wamink'a maqaypi qarqusqa: 3 Kantaray killa 1968

 • Pachakutiypa iskay ñiqin pachan: 1975 - 1980

Umalliq: Francisco Morales Bermúdez
Velasco wamink'a maqaypi qarqusqa: 29 Chakra yapuy killa 1975, Taqnapi

 • Chikichasqa Dimukrasya: 1980 - 1992

Umalliqkuna: Fernando Belaúnde Terry (1980 - 1985), Alan García Pérez (1985 - 1990), Alberto Fujimori (1990 - 1992)
K'anchaq Ñan (Sendero Luminoso), MRTA, Awqaq suyu

 • Willachikuy diktatura: 1992 - 2000

Umalliq: Alberto Fujimori (1992 - 1990)
Mama llaqtapa taka: 5 Ayriway killa 1992
Vladimiro Montesinos

 • Transisiuwn: 2000 - 2001

Umalliq: Valentín Paniagua
Diktaturap tukukuy: 21 Ayamarq'a killa 2000

 • Sumaq Musikuwan Musuq Maqullaykuna: 2001 watamanta kunankama

Umalliq: Alejandro Toledo (2001 - 2006), Alan García Pérez (2006 - 2011)
"http://qu.wikipedia.org/wiki/Piruwpa_wi%C3%B1ay_kawsaynin" p'anqamanta chaskisqa (Wikipedia, Qhichwa / Quechua)
Kikin ruraqpa llamk'anankuna