Buliwya

Wikipediamanta

Buliwya mama llaqta

Umalliq: Evo Morales Ayma

Rimana huñunakuypa wasin, Chuqiyapu llaqtapi

Palacio de la Corte Suprema de Justicia, Chuqichaka llaqtapi

Buliwya icha Qullasuyu nisqaqa Uralan Awya Yalapi huk mama llaqtam. Uma llaqtakuna Chuqichaka Chuqiyapupas. Buliwyapiqa 8.724.156 runakunam kawsachkanku (2004). Hanaq kay: 1.098.581 km².

• Kunan umalliqnin: Evo Morales

Yuyarina 1 Allpa saywachi 2 Chiriqunuy 3 Flora Faunapas 4 Pulitika Rakiy 5 Runakuna 5.1 Runa llaqtakuna 5.1.1 Indihina runakuna 5.1.2 Mana indihina runakuna 5.2 Rimaykuna 5.3 Iñiy 6 Hatun llaqtakuna 7 Mama llaqta 7.1 Akllanakuspa kamachinakuy 1982 watamanta 7.2 Partidukuna 8 Musiku 8.1 Karu puriy 9 Wiñay kawsay 10 Yachay tarpuy 10.1 Raymikuna 10.2 Tusuykuna 10.3 Wayk'uy 10.4 Simi kapchiy 10.5 Kapchiy 10.6 Taki kapchiy 10.7 Qhawaykuna 11 Yachachiy 12 Apaykachana 13 Buliwyapi paqarisqa runakuna 14 Llaqta taki 15 Iñi 16 Pukyukuna 17 Hawa t'inkikuna

[allichay] Allpa saywachi

• Urqukuna: Illampu ( 6.421 m) - Illimani (6439 m) - Sahama (6542 m) - Aqutanku - Anquhuma - Kapurata - Chakaltaya - Chawpi Urqu - Wayna P'utuqsi - P'utuqsi urqu - Huriqi - Likankawur - Mururata - Parinaquta - Pumirapi - Sapaliri - Tuqurpuri - Huriqi - Wayaqi‎ - Lipis - Uturunku - Sayrikapur
• Quchakuna: Titiqaqa qucha, Uru-Uru qucha, Pukaqucha, Q'umirqucha, Yuraqqucha, Puwpu qucha, Chilata qucha, Quwiphasa kachi qucha, Uyuni kachi qucha, Suárez qucha , Suchi qucha, Kañapa qucha, Asnaq qucha
• Mayukuna: Amarumayu, Chuqiyapu mayu, Beni mayu, Hatun Sach'amayu, Huchusuma mayu, Wapay mayu, Mayutata, Mamuriy mayu, Pilkumayu, Rucha mayu, Arqi mayu
• Wat'akuna: Titiqaqa wat'a - Challwawat'a - Chilliqa wat'a - Killawat'a - Pansa wat'a - Qhuchiwat'a
• Amachasqa sallqa suyukuna: Buliwyapi amachasqa sallqa suyukuna - mamallaqta parkikuna risirwakunapas

• Antikuna
• Qullaw
• Yunka suyu

[allichay] Chiriqunuy

[allichay] Flora Faunapas

[allichay] Pulitika Rakiy

Buliwya llaqtapiqa kanmi isqun suyu, 112 pruwinsya, 314 munisipyu, 1.384 kantunpas (distritu).

Suyu	km²	Runakuna	Runakuna/km²	Uma llaqta
Beni	213.564	362.521	1,70	Kimsantin llaqta
Chuqichaka	51.524	531.522	10,32	Chuqichaka
Quchapampa	55.631	1.455.711	26,17	Quchapampa
Chuqiyapu	133.985	2.350.466	18,04	Chuqiyapu
Uru-Uru	53.588	391.870	7,31	Uru-Uru
Pando	63.827	52.525	0,82	Cobija
P'utuqsi	118.218	709.013	6,00	P'utuqsi
Santa Krus	370.621	2.029.471	5,48	Santa Krus
Tarija	37.623	391.226	10,40	Tarija
llapan	1.098.581	8.274.325	7,56	.

• Lista:Pulitika rakiy (Buliwya)

[allichay] Runakuna

2006 watapi Buliwya suyupi 9.627.269 runa kawsasqan (8,76 runa/km²).

[allichay] Runa llaqtakuna

Buliwya suyupiqa askha runa llaqtakuna indihina ayllu llaqtakunapas tiyanku.

Tukuy Buliwya suyu runakunamanta 4.133.138 indihina kanku (ine. 2001), paykunaqa 36 qutupi llaqtachakunku. Suyupi tukuy 4.141.187 mana indihina kawsan.

Qhapaq qillqasqa: Buliwya suyupi runa llaqtakuna

Afroboliviano Araona Aymara Ayoreo Baure Kanichana Caripuna Caviña icha Cavineño Kayuwawa Chácobo Chapacura Chiman icha Tsiman Chikitus

Esse Ejja (Chama) Guarasugwe Guarayo Itunama Joaquiniano Lecos Kallawaya Machineri Marupa Moré Mosetén Muwima Moxos

Nawa Pacahuara Qhichwa Sirionó Takana Toba Turumuna Uru Chipaya, Uru Iruito Waraniyi Weenhayek Yaminawa Yuqui Yurakari

[allichay] Indihina runakuna

Suyu	Llapan	Llaqta kiti	Chakrapura kiti
Beni	50.630	23.174	27.456
Chuqichaka	345.010	114.889	230.121
Quchapampa	999.963	446.960	553.003
Chuqiyapu	1.402.184	709.445	692.739
Uru-Uru	238.829	106.269	132.560
Pando	6.039	2.895	3.144
P'utuqsi	572.592	134.518	438.074
Santa Krus	447.955	276.559	171.396
Tarija	69.936	42.633	27.303
llapan	4.133.138	1.857.342	2.275.796

[allichay] Mana indihina runakuna

Suyu	Llapan	Llaqta kiti	Chakrapura kiti
Beni	311.891	225.978	85.913
Chuqichaka	186.512	103.237	83.275
Quchapampa	455.748	409.449	46.299
Chuqiyapu	948.282	842.701	105.581
Uru-Uru	153.041	129.841	23.200
Pando	46.486	17.925	28.561
P'utuqsi	136.421	104.565	31.856
Santa Krus	1.581.516	1.269.089	312.427
Tarija	321.290	205.103	116.187
llapan	4.141.187	3.307.888	833.299

• (Pukyu: www.ine.gov.bo, (2001))

[allichay] Rimaykuna

Qhapaq qillqasqa: Buliwyapi rimaykuna

Buliwya suyupiqa kastilla, qhichwa, aymara, waraniyi simikunatam lliwmanta astawan rimanku. ^[1]

Simi	Rimaqkuna
Qhichwa simi	2.281.198
Aymara simi	1.525.321
Waraniyi simi	62.575
Huk indihina simi	49.432
Kastilla simi	6.821.626
Hawa simi	250.754
Indihina similla	960.491
Kastilla simi indihina simipas	2.739.407
Kastilla simi hawa simipas	4.115.751

[allichay] Iñiy

• Kristiyanu iñiy
• Tawantinsuyu iñiy
• hukkunapas

[allichay] Hatun llaqtakuna

Qhapaq qillqasqa: Lista: Llaqtakuna (Buliwya)

• Chuqiyapu (La Paz / El Alto) (1.700.000 runakuna)
• Santa Krus llaqta (Santa Cruz de la Sierra) (1.400.000 runakuna)
• Quchapampa (800.000 runakuna)
• Chuqichaka (300.000 runakuna)
• Uru-Uru (200.000 runakuna)
• P'utuqsi (100.000 runakuna)

[allichay] Mama llaqta

Buliwyaqa 1825yuq watamantapacha chunka isqunniyuq hatun kamachi riqsin.

[allichay] Akllanakuspa kamachinakuy 1982 watamanta

• Hernán Siles Zuazo (1982-1985)
• Víctor Paz Estenssoro (1985-1989)
• Jaime Paz Zamora
• Gonzalo Sánchez de Lozada (1993-1997)
• Hugo Banzer Suárez (1997-2001)
• Jorge Quiroga Ramírez (2001-2002)
• Gonzalo Sánchez de Lozada (2002-2003)
• Carlos Mesa (2003-2005)
• Eduardo Rodríguez Veltzé (2005-2006)
• Evo Morales (2006 - 2010)

Iskay waranqa pichqayuq watapi qhapaq intiraymi killapi Evo Morales Susyalismuman Rikch'arimuy partidumanta Movimiento al Socialismo (MAS) nisqa, huk ñiqin umalliq indihina Buliwya suyumanta, Buliwya suyu runakunamanta 54 % akllanasqa karqan. Iskay waranqa suqtayuq watapi, qhulla puquy killa iskay chunka iskayniyuq p'unchawmantam Buliwyap umalliqnin kachkan.

[allichay] Partidukuna

Pachakuti Indihina Rikch'arimuy (Movimiento Indígena Pachakuti (MIP)) nisqaqa huk buliwyanu partiduman rikch'akuq indihina tantanakuymi, 2000 watapi Felipe Quispep kamarisqan.

[allichay] Musiku

• Qhuya, allpa llamk'ay, challway, atukay

[allichay] Karu puriy

Buliwya suyupi tarikuq kaqkuna:

Apulupampa sallqa pacha suyu Beni kawsay pacha risirwa Chuqiyapu Inka Wayq'u Hatun Chaku Qurani qucha Paqariy Inti Misiones jesuíticas de Bolivia

Madidi mamallaqta parki Rurrenabaque kit'i Sahama mamallaqta parki Samaypata pukara Tunari mamallaqta parki Tupisa Tariquía flora faunapas mama llaqta risirwa Wapumu qucha

Buliwya suyuqa ima munay rikukuyniyuq, imaymananiray kawsayniyuq, raymikunayuq, takikunayuq. Kay suyuqa hamuqkunapaq imaymana kawsaykunata kicharin. Kanqan: qaqa siqaykuna, mayupi wamp'upi tuytuykuna, puriykuna, pisqukuna, sallqa kawsay qhawaykunapas, q'uñi unu wayt'aykuna, ñawpa willakuykuna, wasichakuy, ñawpa wasichakuyninkuna qhawaykunapis.

Santa Krus suyupi tarikullantaq Noel Kempff Mercado mamallaqta parki. 2000 watapi UNESCO nisqa Tukuy runakunap qhapaq kaynin rimarirqan. Suqta llaqtaqa Santa Krus suyupi tukuy runakunap qhapaq kaynin kan, Misiones jesuíticas de Bolivia nisqa. Chuqiyapu suyupitaq Titiqaqa qucha Titiqaqa wat'a wan Killawat'a wan, hinaspa Tiwanaku kan. P'utuqsi suyupitaq askha sumaq quchakuna kachi quchakunapas (Uyuni kachi qucha, Pukaqucha, Q'umirqucha, Yuraqqucha, Uru-Uru qucha), hatun urqukuna (Aqutanku, Likankawur, Lipis, Uturunku) hinaspapis ch'in pacha tarikullantaq. Chuqichaka llaqtapitaq ima munay ñawpa wasikuna kan. Quchapampa suyutaq unay pacha mawk'a Inkallaqta llaqtayuq, askha sumaq quchakunapas.

Tiwanaku

Qupaqhawana, Titiqaqa qucha

Titiqaqa qucha

Sach'a Rumi, Siluli ch'in pachapi,

[allichay] Wiñay kawsay

• Simón Bolívar

[allichay] Yachay tarpuy

[allichay] Raymikuna

Anata Andina, Pujllay

[allichay] Tusuykuna

Caporales, Diablada, Cueca, Llamerada, Macheteros, Morenada, Saya, Suri Sikuri, Takirari, Tobas

[allichay] Wayk'uy

[allichay] Simi kapchiy

Qillqaqkuna:

Nataniel Aguirre Oscar Alfaro Alcides Arguedas Alcira Cardona Oscar Cerruto Adolfo Costa Du Rels Antonio Díaz Villamil Ricardo Jaimes Freyre Jesús Lara Franz Tamayo

Juan Claudio Lechín Asunta Limpias de Parada Carlos Medinaceli Jaime Mendoza Gabriel René Moreno María Josefa Mujia Fausto Reinaga Gustavo Navarro Gustavo Adolfo Otero

Natalia Palacios Jaime Saenz Pedro Shimose Gastón Suárez Franz Tamayo Juan Wallparrimachi Mayta Adela Zamudio Pigro Duran Ricardo Jaimes Freyreentre

[allichay] Kapchiy

• Llimpiqkuna / Kapchqiqkuna: Melchor Pérez de Holguín, Marina Núñez del Prado

[allichay] Taki kapchiy

• Qutukuna: Pukaj Wayra, Los Kjarkas, Wara, Khanata, Paja Brava, Savia Andina, Ruphay, Grupo Aymara
• Takiqkuna: Natividad Betty Veizaga Siles, payqa Pukaj Wayra qutumanta (1977); Luzmila Carpio, Emma Junaro
• Waqachinakuna: Siku, Qina, Tarka, Pinkuyllu, Charanku

[allichay] Qhawaykuna

Siku takiqkuna, Buliwya

Suri Sicuri, (Chuqiyapu)

Tinku

aqsu P'utuqsimanta

Suri Sicuri, Salzburgopi, Austriapi 2007

Suri Sicuri, Salzburgopi, Austriapi 2007

Quena Quena, Salzburgopi, Austriapi 2007

Tinku, Machapi 2007

[allichay] Yachachiy

• Wawa wasikuna :
• Huch'uy yachay wasikuna:
• Chawpi yachay wasikuna:
• Yachay sunturkuna:
  • Buliwyapi indihina yachay sunturkuna
    • Yachay Suntur Casimiro Huanca (qhichwa simipi, Chimuripi)
    • Yachay Suntur Tupaq Katari (aymara simipi, Warisatapi)
    • Yachay Suntur Apiaguaki Tüpa (waraniyi simi, Kuruyukipi)

[allichay] Apaykachana

[allichay] Buliwyapi paqarisqa runakuna

[allichay] Llaqta taki

• Buliwyap llaqta takin

[allichay] Iñi

• Pulitiku (Andes mama llaqtakunapi pulitiku runakuna)

[allichay] Pukyukuna

1. ↑ obd.descentralizacion.gov.bo / Observatorio Bolivia Democrático (kastilla simi)

[allichay] Hawa t'inkikuna

• kawsaywan culturawan quechua runaqta (kastilla simipi)
• Desarrollo del Milenio Nisqamanta Ruwaykuna, Desarrollo Human o Nisqaman Khusqachasqa (Kastilla simipi, Qhichwa simipi, Aymara simipi, Guarani simipi)
• Bolivia suyumanta Presidente Constitucional Eduardo Rodriguez Veltzé parlaynin, 9-VI-2005
• Agencia Española de Cooperación Internacional (AECI) en Bolivia

	Suyukuna (Buliwya)
	Beni ·  Chuqichaka ·  Chuqiyapu ·  Pando ·  P'utuqsi · ·  Quchapampa ·  Santa Krus ·  Tarija ·  Uru-Uru

	Buliwyapi amachasqa sallqa suyukuna
	Mamallaqta parkikuna: Amboró · Awarawi · Carrasco · Isiboro Secure · Iñao · Kaa Iya · Madidi · Noel Kempff Mercado · Qutapata · Sajama · San Matías · Tunari · Turu Turu · Utukis
	Mamallaqta risirwakuna: Eduardo Abaroa · Manuripi-Heath Amarumayu · Tarikiya
	Risirwakuna: Apulupampa · Beni · Palmar · Pilón Lajas · Sama urqukuna · Tukawaka · Ulla Ulla
	Ramsar k'itikuna: Kunsipsyun qucha · Pantanal · Pukaqucha · Puwpu qucha · San José · Titiqaqa qucha · Uru-Uru qucha

	Buliwya suyupi runa llaqtakuna
	Antikuna, Qullaw: Aymara runa · Chipaya runa · Qhichwa runa · Uru runa
	Amarumayu sach'a-sach'a suyu: Aphru-buliwiyanu · Araona · Ayoreo · Baure · Kanichana · Kawiña · Kayuwawa · Chaqubu · Chiman · Chikitus · Ese'eqha · Warasuqwe · Warayu · Itonama · Huwakinyanu · Leqos · Machineri · Maropa · Moré · Moseten · Mowima · Musu · Yura (Nawa) · Pakawara · Siryono · Takana · Toromona · Yaminawa · Yuki · Yurakari
	Hatun Chaku: Tapiete runa · Waraniyi runa (Chiriwanu, Simba) · Weenhayek runa
	Hukkuna indihina runa llaqtakuna: Qumlik
	Mawk'a runa llaqtakuna: Inka