Qiwuña

Wikipediamanta
Kayman riy: wamp'una, maskana
Qiwuña
Polylepis australis (Arhintinapi)
Polylepis australis (Arhintinapi)
Mitan kamay
Regnum: Plantae
Divisio: Magnoliophyta
Classis: Magnoliopsida
Subclassis: Rosidae
Superordo: Rosanae
Ordo: Rosales
Familia: Rosaceae
Subfamilia: Rosoideae
Genus: Polylepis
Ruiz & Pav.
Rikch'aq

Qiwuña,[1] Qiwiña,[2][3] Qiwña,[2][4][5] Qiñwa[6][7][8] icha Qiwna[9], kichwapi Kiñwa[10] icha Sachakiñwa[11] (genus Polylepis) nisqaqa huk sach'akunam, 4500 mitru hanaqkama wiñaq. 26 rikch'aqniyuq rikch'anam, waysallpu yura rikch'aq aylluman kapuq. Qiwuñaqa ancha alli-allillamantam wiñan, qaranta pisi-pisillamanta k'uskiykuchispa. Chay pisillata paskasqa qaranqa sach'ata chirimantam amachan.

Qiwuñap kawsayninmanta[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]

Ñawpa pachas Punapi ancha achka qiwuña-qiwuñas karqan, kunan pachataq chaymanta chunka ch'iqtallamantas aswan pisillas puchuq kachkan. Tawantinsuyu pachapiqa Inkakuna ama sach'a muthuychu ñiqsi karqan. Ispañulkuna hamuptinqa achka sach'akunas michina ruranapaq muthusqa karqan.

Kunan pacha mana chayllaña q'iru kaptinmi, runakuna qiwuñakunata yamt'apaq wasichanapaqpas muthunku. Llamakuna qiwuñap raphinkunatam mikhunku. Chaywan musuq qiwuña manañam wiñanchu. Lluqsiq qaranrayku qiwuña utqayllam rawran. Chayrayku achka qiwuñatañam kañarqanku.

Qiwuña-qiwuña Punapi allin allpapaq ancha chaniyuq kaptinmi, chay sach'a-sach'akunata amachananchikmi tiyachkan.

Mama llaqtap sach'a-sach'a kamayuqninkunaqa qiwuña ranti utqaylla wiñaq kalistukunatam churayta munan, runakunata q'iruwan kawsachinapaq. Chaywanpas huk kawsay pacha amachaq tantanakuykunam ayllu llaqtakunawan yanapanakuspa musuq qiwuña-qiwuñakunata churayta munan.

Rikch'aqkuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]

Amachasqa sallqa suyukunapi qiwuña sach'a-sach'akunap tiyan[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]

Piruwpi:[12]

Suyu Amachasqa sallqa suyu Rikch'aq
Anqash suyu Waskaran mamallaqta parki Polylepis weberbaueri, Polylepis sericea, Polylepis reticulata, Polylepis racemosa, Polylepis incana
Punu suyu Aymara-Lupaka risirwa suyu Polylepis tomentella subs. tomentella,
Polylepis tarapacana, Polylepis subtusalbida, Polylepis incarum
Ariqipa suyu / Muqiwa suyu Kachi-kachi yuraq yakupas mama llaqta risirwa Polylepis tarapacana, Polylepis rugulosa, Polylepis subtusalbida
Lima suyu / Hunin suyu Reserva Paisajística Nor Yauyos-Cochas Polylepis flavipila
Qusqu suyu Machu Pikchu willkachasqa ñawpa suyu Polylepis sericea, Polylepis pepei, Polylepis pauta, Polylepis lanata
San Martin suyu Abiseo mayu mamallaqta parki Polylepis pepei, Polylepis pauta
Qusqu suyu / Mayutata suyu Manu mamallaqta parki Polylepis pauta
San Martin suyu Hanan Mayu amachana sach'a-sach'a Polylepis multijuga
Ayakuchu suyu Pampa Galeras - Bárbara D´Achille mama llaqta risirwa Polylepis incana
Anqash suyu / Wanuku suyu / Lima suyu Waywash Urqukuna risirwa suyu Polylepis incana
Hunin suyu / Qusqu suyu Utishi mamallaqta parki Polylepis canoi

Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]

Pukyukuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]

  1. katari.org - Diccionario Quechua - Aymara al español. Qiwuña.
  2. 2,0 2,1 Teofilo Laime Ajacopa: Iskay simipi yuyayk'ancha. La Paz - Bolivia, 2007. p. 89. qiwiña, qiwña.
  3. Joaquín Herrero, Federico Sánchez de Lozada: Diccionario Quechua. Estructura Semántica del Quechua Cochabambino Contemporáneo (pdf, 581 pp., 139 MB). Cochabamba, Edita D.E.F.Co. 1983. p. 345. Qewiña.
  4. Nonato Rufino Chuquimamani Valer, Carmen Gladis Alosilla Morales, Victoria Choque Valer / Ministerio de Educación del Perú: Qullaw Qichwapa Simi Qullqan. Lima, Piruw 2014. p. 198. Qiwña sach’ap kurkunmantaqa munay wisllachakunata, puchkapaq phiruruta huk apaykachanakunatawan ruranku. De la madera del árbol de la queuña fabrican finos cucharones, torteras para la rueca y otros objetos.
  5. Rimana 6, Kuskanchik Yachasunchik, Qichwa. Perú Suyupi Yachay Kamayuq, Lima 2013, p. 104. Qiwña sach’ata tarpusunchik.
  6. Ministerio de Educación de Bolivia, Reforma Educativa (qhichwa simipaq - Gladys Márquez F., CENAQ): ARUSIMIÑEE - Castellano, Aymara, Guaraní, Qhichwa. p. 72.
  7. Gedeón Palomino Rojas, Genaro Rodrigo Quintero Bendezú / Ministerio de Educación del Perú: Yachakuqkunapa Simi Qullqa - Ayakuchu-Chanka Qichwa Simipi. Lima, Piruw 2005. p. 75. Qiñwa. Qusñi llimpi ñutu rapiyuq sacha, kullunpi achka patarasqa llañu rapikuna laqasqa kan. Qiwña.
  8. Jorge R.Alderetes: Vocabulario del Quichua Santiagueño. Qeñwa.
  9. Qheswa simi hamut'ana kuraq suntur: Simi Taqe Qheswa - Español - Qheswa. Qusqu, Piruw 2006. p. 458. qewna.
  10. María Claudia Segovia-Salcedo: Species of Polylepis in Ecuador. Quiñua.
  11. James Orton (2007): The Andes and the Amazon: Across the Continent of South America. p. 27. Sachaquiñua.
  12. www.ecoanperu.org / kastilla simipi (PDF)

Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]

Kayqa kusa qillqam. Kaypi ñit'iy willasunaykipaq.LinkFA-star.png
"https://qu.wikipedia.org/w/index.php?title=Qiwuña&oldid=623587" p'anqamanta chaskisqa (Wikipedia, Qhichwa / Quechua)