Punu suyu nisqapaq musuqchasqapura wakin kaynin

Wikipediamanta
Contenido eliminado Contenido añadido
a Rurana antacha Yapasqa: be:Пуна
CaTi0604 (rimanakuy | llamk'apusqakuna)
a yaqa wat'akuna, yachay sunturkuna
Siq'i 23: Siq'i 23:
|style="color: white; border-left:1px solid #999;border-top:1px solid #999"| '''Unancha'''
|style="color: white; border-left:1px solid #999;border-top:1px solid #999"| '''Unancha'''
|- style="background: white; border-top:1px solid #999;"
|- style="background: white; border-top:1px solid #999;"
|style="border-left:1px solid #999"| [[Rikcha:Sin bandera.svg|100px|center|Qusqu llaqtap unanchan]]
|style="border-left:1px solid #999"| [[Rikcha:Bandera de Puno con escudo.jpg|100px|border|center|unancha, Punu]]
|- style="background: #FFFFFF; border-top:1px solid #999; text-align:center;"
|- style="background: #FFFFFF; border-top:1px solid #999; text-align:center;"
|style="border-left:1px solid #999"|
|style="border-left:1px solid #999"|
Siq'i 56: Siq'i 56:
| [[Karu rimay yupay]] || 051
| [[Karu rimay yupay]] || 051
|- bgcolor="#FFFFFF"
|- bgcolor="#FFFFFF"
| [[Pacha suyu]]||
| [[Pacha suyu]]|| UTC-5
|- bgcolor="#FFFFFF"
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Llika tiyanan||[www.]
| [[Qhichwa simi]]pi llika tiyanan||
|- bgcolor="#FFFFFF"
| [[Aymara simi]]pi llika tiyanan||
|- bgcolor="#FFFFFF"
| [[Kastilla simi]]pi llika tiyanan|| [http://regionpuno.gob.pe/web/ regionpuno.gob.pe]
|-
|-
! colspan="2" |
! colspan="2" |
|}
|}
'''Punu suyu''' ([[kastilla simi]]pi: ''Puno'') nisqaqa huk suyum [[Piruw]] mama llaqtapi. Uma llaqtanqa [[Punu]] llaqtam.
'''Punu suyu''' nisqaqa ([[aymara simi]]pi: ''Punu jach'a suyu''; [[kastilla simi]]pi: ''Departamento de Puno'') [[Piruw]] mama llaqtapi huk suyum . Uma llaqtanqa [[Punu]] llaqtam.


== Allpa saywachi ==
== Allpa saywachi ==
Siq'i 72: Siq'i 76:
** [[Titiqaqa qucha]]pi: [[Amantani]] - [[Intika]] - [[Titiqaqa wat'a]] - [[Sutu wat'a]] - Chirita nº 1 - Chirita nº 2 - Ustuti - Qipata - Chilata - Suwasi - [[Istiwis wat'a|Istiwis]].
** [[Titiqaqa qucha]]pi: [[Amantani]] - [[Intika]] - [[Titiqaqa wat'a]] - [[Sutu wat'a]] - Chirita nº 1 - Chirita nº 2 - Ustuti - Qipata - Chilata - Suwasi - [[Istiwis wat'a|Istiwis]].
** [[Wiñaymarka qucha]]pi: Sikaya, Luti, Qawana, Patawata, Yuspiki.
** [[Wiñaymarka qucha]]pi: Sikaya, Luti, Qawana, Patawata, Yuspiki.
* '''[[Yaqa wat'a]]kuna:'''
* '''[[Yaqa wat'a]]kuna:''' [[Chukuwitu qaya wat'a]] - [[Kapachika]] - [[Qupaqhawana yaqa wat'a]] - [[Wat'a yaqa wat'a]]
** [[Kapachika]]
** [[Qupaqhawana yaqa wat'a]]


* '''[[:Katiguriya:Urqu (Punu suyu)|Urqu]]kuna''': [[Apulupampa walla]] - [[Raya walla]] - [[Willkanuta walla]]
* '''[[Urqu]]kuna''':


{| class={{tablabonita}}; style="width:45%;" border="1"
{| class={{tablabonita}}; style="width:45%;" border="1"
Siq'i 203: Siq'i 205:
|}
|}


== Chiriqunuy ==
== Flora Faunapas ==
== Flora Faunapas ==
[[Rikcha:Scirpus californicus flowers 2005-03-24.jpg|thumb|right|180px|[[Tutura]] ''(Scirpus californicus)'']]
[[Rikcha:Scirpus californicus flowers 2005-03-24.jpg|thumb|right|180px|[[Tutura]] ''(Scirpus californicus)'']]
Siq'i 432: Siq'i 433:
<small> Pukyu: <ref name = "[http://www.inei.gob.pe]" /> </small>
<small> Pukyu: <ref name = "[http://www.inei.gob.pe]" /> </small>


== Yachay tarpuy ==
[[Rikcha:Uros Artesanía1 lou.jpg|thumb|right|200px|Karu puriy ([[Uru wat'akuna]])]]
[[Rikcha:Uros Artesanía1 lou.jpg|thumb|right|200px|Karu puriy ([[Uru wat'akuna]])]]
[[Rikcha:Atardecer en Sillustani.jpg|thumb|right|200px|[[Sillustani]] llaqtapi [[chullpa]].]]
[[Rikcha:Atardecer en Sillustani.jpg|thumb|right|200px|[[Sillustani]] llaqtapi [[chullpa]].]]
Siq'i 472: Siq'i 472:
:* [[Universidad Nacional del Altiplano]]
:* [[Universidad Nacional del Altiplano]]
:* [[Universidad Andina Néstor Cáceres Velásquez]]
:* [[Universidad Andina Néstor Cáceres Velásquez]]
:* [[Universidad San Carlos]]
:* [[Universidad Peruana Union]]
:* [[Universidad Los Ángeles de Chimbote - Centro Académico]]


== Musiku ==
== Apaykachana ==
== Apaykachana ==
* [[Inka Manqu Qhapaq antanka pampa]], [[Hullaqa]]pi
* [[Inka Manqu Qhapaq antanka pampa]], [[Hullaqa]]pi
* [[Qusqumanta Punukama khillay ñan]]
* [[Qusqumanta Punukama khillay ñan]]


== Suyupi paqarisqa runakuna ==
== Suyupi paqarisqa ==
== Kaypipas qhaway ==
== Kaypipas qhaway ==
* [[Apulupampa walla]]
* [[Apulupampa walla]]

07:08 10 awu 2010-pa llamk'apusqan

Punu suyu
Punu jach'a suyu
Departamento de Puno
Uru wat'akuna, Titiqaqa qucha (Punu suyu, Piruw)
Saywitu Wallqanqa
Piruwpi Qusqu saywitu
Piruwpi Qusqu saywitu
Unancha
unancha, Punu
unancha, Punu
.
Mama llaqta Piruw
Tinkurachina siwikuna 13º00´00"S;
68º58´35"W - 71º06´46"W
Uma llaqta Punu
Pruwinsyakuna 13
Distritukuna 108
Simikuna qhichwa simi, kastilla simi, aymara simi
Runakuna 1.268.441 (inei 2007)
Runa ñit'inakuy 16,79 runa / km²
Hallka k'iti kanchar 72.382,25 km²
Hanaq kay Punu: 3.827 m
Kamasqa wat'a 26 ñiqin ayriway killapi 1822 watapi
Kuraka Pablo Fuentes Guzmán
Karu rimay yupay 051
Pacha suyu UTC-5
Qhichwa simipi llika tiyanan
Aymara simipi llika tiyanan
Kastilla simipi llika tiyanan regionpuno.gob.pe

Punu suyu nisqaqa (aymara simipi: Punu jach'a suyu; kastilla simipi: Departamento de Puno) Piruw mama llaqtapi huk suyum . Uma llaqtanqa Punu llaqtam.

Allpa saywachi

Urqu Hanaq kay Pruwinsya
Achasiri 4.950 m Kallawaya pruwinsya
Allinqhapaq 5.780 m Kallawaya pruwinsya
Ananiya 5.853 m Putina pruwinsya
Ariquma - Kallawaya pruwinsya
Chihik'apaq 5.650 m Kallawaya pruwinsya
Hatun Palumani 5.730 m Putina pruwinsya
Lluqisa 5.100 m Kallawaya pruwinsya
Qinamari 5.438 m Kallawaya pruwinsya
Wisk'achani rit'i urqu - m Putina pruwinsya
Wisk'achani - m Wankani pruwinsya
Yuraq Unu - Kallawaya pruwinsya
Kawalluni rit'i urqu +5.400 m Putina pruwinsya
Kallihun 5.827 m Putina pruwinsya
Kalihun 5.350 m Sandia pruwinsya
Chapi rit'i urqu 5.400 m Putina pruwinsya
Chuqñaquta rit'i urqu 4.683 m ? 5.800 m ? Putina pruwinsya
Kunakunka rit'i urqu +5.000 m Putina pruwinsya
Jorge Chávez rit'i urqu +5.200 m Putina pruwinsya
Jurwari rit'i urqu +5.200 m Putina pruwinsya
Lusujucha rit'i urqu +5.200 m Putina pruwinsya
Ñakariya rit'i urqu 5.360 m Putina pruwinsya, Sandia pruwinsya
Rit'i Urmasqa rit'i urqu +5.200 m Putina pruwinsya
Rit'ipata rit'i urqu 5.350 m Sandia pruwinsya
San Andrés rit'i urqu +5.200 m Putina pruwinsya
Surapata rit'i urqu 5.324 m Putina pruwinsya
Wilaquta rit'i urqu 5.179 m Sandia pruwinsya
Ichhuqullu rit'i urqu 5.423 m Putina pruwinsya
Salluyu rit'i urqu 5.999 m Putina pruwinsya, Sina distritu; Buliwyapipas
Yanaqaqa (Yanacaca) 5.143 m -

Flora Faunapas

Tutura (Scirpus californicus)

Pulitika Rakiy

Chunka kimsayuq pruwinsyanmi kan:

Pruwinsya Runakuna(2007)[1] Uma llaqta Kuraka
Asankaru 136.829 Asankaru Ruben Pachari Inofuente
Kallawaya 73.946 Makusani Nancy Rossel Angles
Chukuwitu 126.259 Chulli Eugenio Barbaito Constanza
Qullaw 81.059 Illawi Fortunato Calli Incacutipa
Wankani 69.522 Wankani Alex Gómez Pacoricona
Lampa 48.223 Lampa Ciriaco Isidro Diaz Arestegui
Melgar 74.735 Ayawiri Bernardo Natividad Meza Alvarez
Muhu 27.819 Muhu Randolfo Mamani Aracayo
Punu 229.236 Punu Luis Butron Castillo
San Antonio de Putina 50.490 Putina Alex Max Sullca Caceres
Sandia 62.147 Sandia Angel Mario Quispe Quispe
San Ruman 240.776 Hullaqa David Maximiliano Mamani Paricahua
Yunkuyu 47.400 Yunkuyu Juan Huanca Coarita

Wiñay kawsay

Titiqaqa wat'api inti yupaychana wasi

Runakuna

Wasikuna Uru wat'akuna

2005 watapiqa Punu suyupi 1.245.508 runakunam kawsachkanku.

Simikuna

Qhapaq qillqasqa: Punu suyupi rimaykuna

Punu suyupiqa Qusqu-Qullaw runasimita, kastilla simita, aymara simita rimanku.[2]

Simi Rimaqkuna 2004 (%) Rimaqkuna 2009 (%)
Qhichwa simi 39,2 38,7
Aymara simi 27,9 25,9
Kastilla simi 32,9 35,4
Huk simi - 0,1

Kay llaqtakunapi aswanta aymara simitam rimanku:

Kay llaqtakunapi aswanta qhichwa simitam rimanku:

Pruwinsya Kastilla simita rimaqkuna /1 % Indihina simita rimaqkuna /1, /2 %
Asankaru 21,686 17.7 100,903 82.2
Kallawaya 9,308 14.4 55,411 85.6
Chukuwitu 29,308 25.7 84,606 74.2
Qullaw 15,993 21.5 58,306 78.4
Wankani 9,312 14.7 53,989 85.2
Lampa 10,502 24.0 33,192 75.8
Melgar 18,940 28.3 47,929 71.6
Muhu 3,275 12.9 22,081 87.0
Punu 93,228 44.5 115,510 55.1
San Antonio de Putina 12,856 28.5 32,206 71.4
Sandia 18,904 34.0 36,586 65.9
San Román 130,888 60.1 86,527 39.8
Yunkuyu 12,991 29.9 30,439 70.0
Llapan 387,191 33.8 757,685 66.1

/1 Rimaqkuna: 5 / 5+ wata

/2 Indihina simi: qhichwa simi, aymara simi, ashaninka simi icha huk indihina simi (mana hawa simi)

Pukyu: [1]

Karu puriy (Uru wat'akuna)
Sillustani llaqtapi chullpa.

Raymikuna

Tusuy

Kallawaya pruwinsyapi tusuykuna:

Karu puriy

Punu suyupitaq Titiqaqa qucha, hinaspa Sillustanipi chullpakuna kan.

Yachachiy

Apaykachana

Suyupi paqarisqa

Kaypipas qhaway

Pukyukuna

  1. 1,0 1,1 www.inei.gob.pe
  2. www1.inei.gob.pe (kastilla simi)

Hawa t'inkikuna

Manifiesto de Taquile (Kastilla simipi)


Wallqanqa (Punu) Punu suyu Unancha (Punu)
Uma llaqta: Punu
Pruwinsyakuna: AsankaruChukuwituKallawayaLampaMelgarMuhuPunuPutinaQullawSan RománSandiaWankaniYunkuyu
Amachasqa sallqa suyukuna: Aymara-Lupaka risirwa suyuBahuaja-Sonene mamallaqta parkiTitiqaqa mama llaqta risirwa
Urqukuna: AchasiriAllin QhapaqAllqachayaAnaniyaAriqumaAwsanqati (Punu)BalansaniChakiriyuqChapiChawpi UrquChichi QhapaqChimpullaChulumpiriniCh'uxña QutaHatun PastuIkinituJichuqulluJisk'a LarqankuJorge ChávezKalihunKallihunKarupataKawalluniKhunurana (Raya walla)KunakunkaKhunurana (Willkanuta walla)LarqankuLusujuchaLluqisaMinapunta Muru MuruniMuskayaPalumaniPumanutaPumaqulluniQillmaQillqaQillwaqutarit'iQinamariQurwariQuyllur PuñunaQ'iruniRit'i UrmasqaRit'ipataSalluyuSan AndrésSan BraulioSan CarlosSan LuisSanta JuanaSurapataWanakuniWaykiraWaynaqhapaqWila KunkaWilaquta (Kallawaya)Wilaquta (Sandia)Wira ApachitaWisk'achani rit'i urquWisk'achani urquYana QuchillaYanawaraYuraq UnuÑakariya; Wallakuna: Apulupampa wallaKallawaya wallaRaya wallaWillkanuta walla
Quchakuna: Ananta quchaArapa quchaAriquma quchaChakas quchaChakchura quchaChunkara quchaJanq'uquta (Punu)Kukaña quchaLagunillas quchaLurisqutaPukaquchaQ'umir umiña quchaSaraquchaSaqa quchaSuch'i quchaSuyt'uqucha (Lampa)Suyt'uqucha (Melgar)Titiqaqa quchaUmayu quchaUrurillu quchaWiluyuq quchaWiñaymarka qucha
Mayukuna: Ayapata mayuAqhuyani mayuHeath mayuHuchusuma mayuIllawi mayuInampari mayuLampa mayuMakusani mayuPukara mayuQuwata mayuRamis mayuSuch'i mayuTampupata mayuWanqani mayu
Wat'akuna: AmantaniChilataChirita 1Chirita 2IntikaIstiwisLutiPatawataQawana wat'aQipataSikayaSutu wat'aSuwasi wat'aTikunataTitiqaqa wat'aUstutiYuspiki: Yaqa wat'akuna: Chukuwitu yaqa wat'aKapachika yaqa wat'aQupaqhawana yaqa wat'aWat'a yaqa wat'aWat'asani yaqa wat'a
Mawk'a llaqtakuna: Jisk'airumuquKalasayaKutimpuPukaraSillustani
Runa llaqtakuna: AymaraQhichwa
Punu suyupi rimaykuna: aymara simikastilla simiqhichwa simi
Wallqanqa (Piruw) Suyukuna (Piruw) Unancha (Piruw)
Amarumayu · Anqash · Apurimaq · Ariqipa · Ayakuchu · Ika · Kashamarka · Lampalliqi · Lima · Luritu · Mayutata · Muqiwa · Pasqu · Piwra · Punu · Qispi Kay · Qusqu · San Martín · Sunin · Taqna · Tumpis · Ukayali · Wankawillka · Wanuku
"https://qu.wikipedia.org/w/index.php?title=Punu_suyu&oldid=324533" p'anqamanta chaskisqa (Wikipedia, Qhichwa / Quechua)