Ruraq:Milhy98/Kinuwa

Kinuwa (chenopodium quinoa) utaq kinwa muhumanta hamun. Aswanqa, Arhintina, Wuliwya, Chilip, Piruw suyukunapi tarpukun. [1] Kunantaq Ikwadur, Hukllachasqa Amirika Suyukuna, Kulumbya Awya Yala mama llaqtakunapi tarpukullantaqmi. Yaku llank'achiyta hark'aq, allin llamk'aq yura, yachakullanmi hatun qasakunamanpis (−4°C), inti ruphaykunamanpis (38°C) [1].



Kinuwamanta
[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]Kinuwaqa watapi wiñaq quram, yaqa runa sayaykama taripam, astawanpis chayallanmi. Raphinkunapis phatu, ashkha rikch'aqmi; chawpi saphinkunataq pisi k’allmayuqmi, imaymana tarpusqanmanhina. T'ikakunaqa chiqaqkunallapim wiñam, huch'uylla mana raphiyniyuq. Utaq qhari utaq warmi kanku.
Tarpuyninmanta
[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]Kinuwaqa uray Awya Yalapi wiñan, Wuliwiya, Chilip, Piruw suyupipis, hinaspapis llapallan suyukunaman mastarikun: Kulumpiya nisqaman wichay Arhintinakama (Jujuy y Salta) chawpi Chilip suyukunapipis, Kaykunapi tukuy rikchaq kinuwatam tarpunku.
Qipa watakunapi, 1992-2010pi, FAOSTAT rimamusqanmanhina –Wuliwiya, Piruw hinaspa Ikuatur – kinuwa tarpuyta ishkaycharqanku. [2] [1]
Ichaqa kinuwaqa llapan pachapi mast'arikuyta munashan, yaqa 70 suyukunapim tarikun, aswanpis 92% Wuliwiyapi, Piruwpipis 2008 watapaq tarpurqanku, 8% puchuqnintaq Huqllachasqa Amrika suyukuna (HAS), utaq Istarus Uniruspi, Ikuatur, Arhintina, Kanata suyukunapipis tarpunku. [3]
Kay kinuwaqa, papahina, ñawpa runakunaq chhaniyuq mikhunan karqan.
Riqsikullantaqmi, ñawpaq watakunapi Piruw-Wuliwiya pampakunapipas hawikunata ruwarqanku. [4]
Kinuwapaq chaninniy
[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]Kinuwaqa allin prutinakuna, wirakuna hinaspa karwuhitratukunayuq (aswantaqa almitun nisqawan). Hinallataqmi achka hirru, kalshu, hushurupis (hierro, calcio hinaspa fósforo) allin mikhuniyuq.
Waq sutinkuna
[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]Qillqasqakuna
[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]- 1 2 3 «La quinua: Un cultivo milenario que contribuye a la seguridad alimentaria mundial» . Organización de las Naciones Unidas para la Alimentación y la Agricultura . Julio de 2011. Consultado el 14 de junio de 2025.
- ↑ http://www.fao.org/quinoa-2013/what-is-quinoa/distribution-and-production/es/
- ↑ Growing Quinoa in Colorado, February 2016, http://www.localfoodshift.pub/growing-quinoa-in-colorado-an-interview-with-paul-new-white-mountain-farm/ .
- ↑ Perú ya conocía el uso de la quinua como cosmético Plantilla:Wayback , Peru21.pe, Consultado el 14 de junio de 2025.
- ↑ "¿Quinoa, quinua o quinua?" . Consultado el 14 de junio de 2025.
- ↑ «Quinua, quinoa o quinoa » Fundación Urgente del Español, 30 de agosto de 2012. Consultado el 14 de junio de 2025.
- ↑ El nombre kiwicha también es dado a otro vegetal alimenticio que crece naturalmente en las mismas regiones, el Amaranthus caudatus L.
<ref> unanchacham kachkan, ichataq manam chay huñupaq qillqasqa <references group="nota"/> unanchacha manam tarisqachu, icha wichq'aq </ref> unanchacha manam kanchu