Ir al contenido

Ruraq:Milhy98/Kinuwa

Wikipediamanta

 

Kinuwa

Kinuwa (chenopodium quinoa) utaq kinwa muhumanta hamun. Aswanqa, Arhintina, Wuliwya, Chilip, Piruw suyukunapi tarpukun. [1] Kunantaq Ikwadur, Hukllachasqa Amirika Suyukuna, Kulumbya Awya Yala mama llaqtakunapi tarpukullantaqmi. Yaku llank'achiyta hark'aq, allin llamk'aq yura, yachakullanmi hatun qasakunamanpis (−4°C), inti ruphaykunamanpis (38°C) [1].

Kinuwa muhukuna.
Kinuwa lawa.
Kinuwaq raphinkuna, rurunkuna

Kinuwaqa watapi wiñaq quram, yaqa runa sayaykama taripam, astawanpis chayallanmi. Raphinkunapis phatu, ashkha rikch'aqmi; chawpi saphinkunataq pisi k’allmayuqmi, imaymana tarpusqanmanhina. T'ikakunaqa chiqaqkunallapim wiñam, huch'uylla mana raphiyniyuq. Utaq qhari utaq warmi kanku.

Tarpuyninmanta

[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]

Kinuwaqa uray Awya Yalapi wiñan, Wuliwiya, Chilip, Piruw suyupipis, hinaspapis llapallan suyukunaman mastarikun: Kulumpiya nisqaman wichay Arhintinakama (Jujuy y Salta) chawpi Chilip suyukunapipis, Kaykunapi tukuy rikchaq kinuwatam tarpunku.

Qipa watakunapi, 1992-2010pi, FAOSTAT rimamusqanmanhina –Wuliwiya, Piruw hinaspa Ikuatur – kinuwa tarpuyta ishkaycharqanku. [2] [1]

Ichaqa kinuwaqa llapan pachapi mast'arikuyta munashan, yaqa 70 suyukunapim tarikun, aswanpis 92% Wuliwiyapi, Piruwpipis 2008 watapaq tarpurqanku, 8% puchuqnintaq Huqllachasqa Amrika suyukuna (HAS), utaq Istarus Uniruspi, Ikuatur, Arhintina, Kanata suyukunapipis tarpunku. [3]

Kay kinuwaqa, papahina, ñawpa runakunaq chhaniyuq mikhunan karqan.

Riqsikullantaqmi, ñawpaq watakunapi Piruw-Wuliwiya pampakunapipas hawikunata ruwarqanku. [4]

Kinuwapaq chaninniy

[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]

Kinuwaqa allin prutinakuna, wirakuna hinaspa karwuhitratukunayuq (aswantaqa almitun nisqawan). Hinallataqmi achka hirru, kalshu, hushurupis (hierro, calcio hinaspa fósforo) allin mikhuniyuq.

  • Kastilla simipiqa kinuwata ninku: quinua, quinoa y quínoa. [5] [6]
  • Qichwa : kinwa, kinuwa, ayara, kiwicha, [nota 1]
  • Aymara : tupapa supha, jopa, jupha, juira, ära, qallapi, vocal, linquiñique.
  1. 1 2 3 «La quinua: Un cultivo milenario que contribuye a la seguridad alimentaria mundial» . Organización de las Naciones Unidas para la Alimentación y la Agricultura . Julio de 2011. Consultado el 14 de junio de 2025.
  2. http://www.fao.org/quinoa-2013/what-is-quinoa/distribution-and-production/es/
  3. Growing Quinoa in Colorado, February 2016, http://www.localfoodshift.pub/growing-quinoa-in-colorado-an-interview-with-paul-new-white-mountain-farm/ .
  4. Perú ya conocía el uso de la quinua como cosmético Plantilla:Wayback , Peru21.pe, Consultado el 14 de junio de 2025.
  5. "¿Quinoa, quinua o quinua?" . Consultado el 14 de junio de 2025.
  6. «Quinua, quinoa o quinoa » Fundación Urgente del Español, 30 de agosto de 2012. Consultado el 14 de junio de 2025.
  1. El nombre kiwicha también es dado a otro vegetal alimenticio que crece naturalmente en las mismas regiones, el Amaranthus caudatus L.
Pukyumanta willaypi pantasqa: "nota" sutiyuq huñupaq <ref> unanchacham kachkan, ichataq manam chay huñupaq qillqasqa <references group="nota"/> unanchacha manam tarisqachu, icha wichq'aq </ref> unanchacha manam kanchu
"https://qu.wikipedia.org/w/index.php?title=Ruraq:Milhy98/Kinuwa&oldid=680217" p'anqamanta chaskisqa (Wikipedia, Qhichwa / Quechua)