Wak'as munisipyu

Wikipediamanta
Kayman riy: wamp'una, maskana
Wak'as munisipyu
Municipio de Vacas
Una vista de Vacas y sus lagunas.JPG
Wak'as llaqta iskay quchasninwan, Pilawit'u Qullpaquchapas (chawpi)
Saywitu Wallqanqa
Municipio de Vacas.jpg
wallqanqa, Quchapampa
Unancha
unancha, Quchapampa
.
Mama llaqta Flag of Bolivia.svg Buliwya
Tinkurachina siwikuna 17º 37' 4 S, 67º 13' 0 W
Suyu Quchapampa suyu
Pruwinsya Jarani pruwinsya
Kantun 1
Llaqtakuna 78
Uma llaqta Wak'as
Simikuna Qhichwa simi, kastilla simi
Runakuna 12.511 (2001)
Runa ñit'inakuy 44 runak./km²
Hallka k'iti kanchar 334 km²
Hanaq kay 3.400 m - 4.420 m
Kamasqa wata 1.986
Llaqta kamaq Teófilo Vásquez Santos
Karu rimay yupay 00591 4
Pacha suyu UTC-4
Llika tiyanan [www.]

Wak'as (kastilla simipi: Vacas, wak'a nisqamanta sutinchasqa) nisqaqa iskay ñiqin munisipyu, Jarani pruwinsyapi, Quchapampa suyupi, Buliwya mama llaqtapi. Uma llaqtan Wak'as, "Papaq llaqtan" sutiwan riqsisqa, achkha papa puqusqanrayku.

Qhipa runayupayman jina tiyapun 12.511 runakunan (2001).


Tarikuy[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]

Wak'as munisipyu tarikun qulla antipi Quchapampa suyupi; antiman kantun Carrasco pruwinsyawan, kuntiman kantun Jarani munisipyuwan, chinchaman kantun T'iraqi pruwinsyawan, qullamantaq kantun Misk'i pruwinsyawan. Kasqantaq jana kaynin 3.400 mitrusmanta 4.420 mitrus kama.

Allpa saywachi[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]

Wak'as allin riqsisqallataq quchasninrayku, mayqinkunachus aswan jatunkuna kanku Quchapanpa suyu ukhupi.

Yurakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]

Chukiqayarap tuktunkuna, Khurupampa urqupi, Wak'as munisipyupi

Kay munisipyupi wiñan juk ñawpa mallki, Chukiqayara (Titanka / Puya / Kara / T'ikanka) sutiwan riqsisqa, t'ikan sapa pachaq watalla, wiñantaq 10 m. aswanta, Quchapampa suyupi Wak'asllapi tiyan kay mallkiqa. Ñawpaq riqsichiktaq karqa jamut'asqa Ransiyamanta Alcide d'Orbigny, 1838 watapi. Kay mallkiq jamut'asqa sutin Puya raimondii.

Tiyallantaq waq mallkikuna:

Uywakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]

Wak'as, Plaza 4 de diciembre

Quchakunampi tiyan achkha qucha p'isqukuna: wallata (Chloephaga melanoptera), pariwana, suq'a, panama (Oxyura jamaicensis), chullunpa; challwakunapis tiyallankutaq.

Chaymanta kallankutaq kay k'itakuna: wisk'acha, atuq, añathuya (Mephitidae) , k'itaquwi, ch'usiqa, waman, p'isaqa, yuthu, jamp'atu, k'ayrankuli, ararankha, kataripis.

Tiyallankutaq kay uywakuna: llama, quwi, waqkuna ima.

Chiriqunuy[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]

Ñawpa kawsay[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]

Juk wak'a qiru, ñawpa runakuna Wak'aspi tiyakuqkunaqta, tarisqa musuq wasi ruwaykunapi.

Ñawpa pacha Wak'as k'itipi kawsarqanku ñawray llaqtakuna, Quta Chuwi llaqtakuna jina, qhipaman Inkakuna pachapi Puqunawan khuska juñusqa karqa Tawantinsuyuman, maynintataqchus qhapaq ñan riq. Chaymanta kulunya pachapi karqa Misk'i k'itiqta, "Doctrina de San Francisco de Pocona" ukhupi, "Viceparroquia de Santa Bárbara de Bacas" sutiwan.

Qhispiy chayamusqantawan musuq suyu Buliwyapaq, Wak'as riqsipasqa karqa wisikantun jina Misk'i pruwinsyaqta, 1830 watapitaq kantunman tukurqa. Chaymanta musuq Punata pruwinsya kamasqa kasqanmantawan, 1874 watapi, Wak'as kantun juñusqa karqa Wantiula wisikantunninwan khuska, kinsa ñiqin T'iraqi munisipyumpata. Qhipa watasmantaq Jarani pruwinsya kamakuqtin, 1914 watapi, Wak'as kantun qiparirqa iskay ñiqin T'iraqi munisipyumpata jina. Qhipa qhipamantaq, T'iraqi kamasqa kaqtin musuq pruwinsya, 1986 watapi, Wak'as kikin pachapi tukurqa iskay ñiqin munisipyu Jarani pruwinsyaqta. Chaymantapachataq Wak'aspa wakin juch'uy llaqtasninta kay musuq pruwinsya T'iraqi jap'iyqakapun: Boqueron k'asa, Ch'ullkumayu, Qañiquta, Qayarani, Quwari, Payrumani, T'ulapampa, Sapataranchu waqkunatawan.

Kulunya pachapi Wak'as karqa 13 ayllu llaqtasniyuq, "estancias" sutiwan riqsisqas, chaymanta Buliwya suyu qhispiy tarisqantawan, Quchapampa munisipyu kay jatuchachaq jallp'akunata jap'iyqakapurqa "haciendasman" tukuchispa "Rijurma Agrariakama" (1953), kaykunaq arrinsanwantaq payllaq munisipyu yachay wasinkunata Quchapampa suyuq uma llaqtanpi.

Wak'as munisipyumanta llaqtayuqkuna riqsisqan kanku maqanakusqallankumantapuni, ankalli kayninkuraykutaq tukuy atiy millp'uymanta ñak'arisqankumanta kulunya pachapi ripublikapiwan, ñawpa kaysay jap'in achkha juqharichiykunata jatariykunatawan, kaykunamanta achkha tukukurqanku kallpawan pampachasqas, atirakiywantaq. Maqanakuyninkuna ukhupi allin kawsayta mask'aspa 1936 watapi, 20 p'unchay qhapaq inti raymi killapi kamarqanku iskay kaq ñiqin qutata Buliwya suyupi ukhupi, "Sindicato de Trabajadores Agrarios de Vacas" nisqa sutiwan, yachachiq Toribio Clauriq yanapayninwan khuska, pichus kamasqa ñawpaq watapi "Escuela Indigenal de Vacas" juch'uy yachay wasita Challwamayupi, mask'aspa purum runakunapaq qhispiyta.

Kantunkuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]

Juk kantunmi kan: Wak'as kantun

Runakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]

Wak'as munisipyupiqa aswanta Qhichwa runakunam tiyanku.

Runa llaqta %
Qhichwa 94,4
Aymara 0,2
Waraniyi, Chikitus, Moxos 0,0
Mana indihina 5,4
Huk indihina runa llaqta 0,1

Pukyu: obd.descentralizacion.gov.bo

Simikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]

Munisipyupiqa qhichwa, kastilla, aymara simikunatam lliwmanta astawan rimanku. [1]

Simi Rimaqkuna
Qhichwa simi 11.662
Aymara simi 39
Waraniyi simi 2
Huk indihina simi 2
Kastilla simi 4.236
Hawa simi 11
Indihina similla 7.540
Kastilla simi indihina simipas 4.131
Kastilla similla 106

Llaqtakuna - Ayllu llaqtakuna - Uchuy llaqtakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]

Challwamayu, tarikun Wak'asman yanpatapi.

(Runakuna 2001 watapi)[2]

Musiku[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]

Karu puriy[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]

Wak'as munisipyuqta tiyan achkha allin imakuna qhawaykachanapaq, ñawpaqta kasanku quchasnin Parququcha, Asiruqucha, Junt'utuyu, Pilaqucha, Qullpaqucha, Yanatamawan; riqsisqas challwakunarayku, qucha p'isqus icha k'ita pilikunaraykupis; chanta Quchaquchitapis maypichus unay pacha Santa Bárbara rikhurikunman kasqa.

Unay ñawpa mallki Puya raimondii, Chukiqayara sutiwan riqsisqa, sapa pachaq watalla t'ikaq, may ima chaniyuq riqsisqa. Jinallataq Turu Wayq'u phaqcha; qhatukuna sapa junqajuna: intichaw p'unchayta Wak'as llaqtapi, killachaw p'unchayta Rudiyupi, ch'askachaw p'unchaytataq Parirumpi, chhalaku wata qhatukuna San Pedro Virgen del Carmen raymipiwan, "Jatun qhatu challwamanta" ayriway killapi iskay ñiqin intichaw p'unchayninpi, maypichus atikun mikhuriyta challwamanta misk'i mukhuna wayk'usqasta, waqkuna mikhuykunatapis, Wak'as aqhatawan khuska uqyaykurispa. Phuqllay raymi takipayanakuswan, ayakunaq p'unchaynin raymipis mastak'uswan wayllunk'aswan ima; Ismael Montes Jatun Yachay Wasi Yachachiqkunaq Wakichikunankupaqpis, juk ñawpa jatun yachay wasi Buliwya suyumanta, maypichus kamasqa karqanku "Escuela Indigenal de Vacas", "Sindicato de Trabajadores Agrarios de Vacaswan" khuska. Jinallataq Santa Bárbara raymi, Wak'aspa patrunan, qhapaq raymin Wak'as llaqtaq p'unchaynin ima, raymichakun kikin Wak'aspi tawa p'unchay qhapaq inti raymi killapi; chanta ruwakullankutaq waq raymikunapis.

Qhatukuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]

Wak'as, Santa Bárbara inlisya

Ayriway killapi iskay ñiqin intichaw p'unchayninpi ruwakun Wak'as llaqtapi Jatun qhatu challwamanta, karu puriymantawan (Feria del Pejerrey y del Turismo).

Jinallataq sapa qanchischawta ruwakunku qhatukuna, Wak'as llaqtapi intichaw p'unchayta, Rudiyupi killachaw p'unchayta, Parirumpitaq ch'askachaw p'unchayta; kay qhatukunapi ranqhanku tukuy laya puquykunata, astawanqa Wak'as munisipyumanta puquykunata, ranqhallankutaq p'achakuna waq imakunatapis.

Raymikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]

Yachachiy[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]

Yachakuqkuna Jatun Yachay Wasi Yachachiqkunaq Wakichikunankupaq Ismael Montesmanta

Yachachiymanta rimaspa Wak'as munisipyupi tiyan tukuy yachay wasikuna. Ñawpaq juch'uy yachay wasi qhari wawakunapaq kamasqa karqa 1862 watapi, kikin Wak'as llaqtapi. Aswan qhipatataq kamarqa yachachiq Toribio Claure Challwamayupi Escuela Indigenal de Vacas nisqata, 1935 watapi, Warisata yachay wasi unanchayninman jina, purum runakunaq wawasninku yachakunankupaq. Kunanqa tiyan tukuy juch'uy llaqtakunapi Juch'uy Yachay wasikuna, jinallataq wakimpi Chawpi yachay wasikunapis.

1946 watapi "Escuela Normal Rural Ismael Montes", kunan "Escuela Superior de Formación de Maestros Ismael Montes", 18 p'unchay jatun puquy killapi 1916 watapi kamasqa Tunqulipi, Qulumi k'itipi, apasqa karqa Escuela Indigenal de Vacaspa wasinman; maypichus kunankama wakichikunku musuq yachachiqkuna llank'amunankupaq purumakunapi.

Chiwalaki Wayrawasi[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]

Kay wayrawasita Misuk'anipi kamarqa «Instituto de Capacitación Campesina» (INCCA), uk ONG, 1 ñiqin tarpuy killapi 1990 watapi. Kunanqa Chiwalaki wayrawasita apanku ñawpaqman «Central Regional de Chiwalaki», purum runakunaq qutun.

Qullana runakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]

Munisipyupi paqarisqakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]

Yachachiqkuna:

  • Mariano Vásquez, pay karqa kasiki, pay kikintaq kamarqa juk "juch'uy yachay wasi qhispisqata" Kuruspampa jallkampi 1925 watapi.

Jarawiqkuna:

  • José Rojas, paqarimurqa Wak'as llaqtapi, pay karqa yachachiq, arawirqa "Linda Vaqueña" takiyta.
  • Pablo Fernández, paqarimurqa Wak'as llaqtapi 29 ñiqin inti raymi killapi 1954 watapi.

Waqachiqkuna:

Takiqkuna:

Tantakamusqa runakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]

Yachachiqkuna:

  • David Morató, yachachiq kampupi, yanaparqa yachachiq Toribio Claureta «Escuela Indigenal de Vacas» ñawpaqman apayta.

Ñaña llaqtakuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]

Jatun Yachay Wasi Yachachiqkunaq Wakichikunankupaq Ismael Montes Wak'asmanta

Apaykachana[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]

Kaypipas qhaway[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]

Pukyukuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]

  1. obd.descentralizacion.gov.bo / Observatorio Bolivia Democrático (kastilla simi)
  2. www.ine.gov.bo

Qhawallaytaq[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]

Hawa t'inkikuna[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]

Wallqanqa (Quchapampa) Quchapampa suyu Unancha (Quchapampa)
Uma llaqta: Quchapampa
Pruwinsyakuna: ArqiAyupayaBolívarCarrascoChapariyEsteban ArceGermán JordánJaraniKapinutaKillaqulluMisk'iNarciso CamperoPunataQuchapampaTapaqariTiraqi
Munisipyukuna (uma llaqtakuna): Alalay (Alalay) •Ansaltu (Ansaltu) • Arqi (Arqi) • Arwiytu (Arwiytu) •Aykili (Aykili) • Bolívar (BolívarChimuri (Chimuri) • Jarani (Jarani) • Jayupaya (Jayupaya) • K'uchumuela (K'uchumuela) • Kapinuta (Kapinuta) • Killaqullu (Killaqullu) • Klisa (Klisa) • Mayupura (Mayupura) • Misk'i (Misk'i) • Muela (Villa Rivero) • Muruchata (Muruchata) • Pasurapa (Pasurapa) • Puerto Villarroel (Puerto Villarroel) • Punata (Punata) • Puqu (Puqu) Puquna (Puquna) • Quchapampa (Quchapampa) • Qullqapirwa (Qullqapirwa) •Qulumi (Qulumi) • Sakawa (Sakawa) • San Benito (San Benito) • Santiwañis (Santiwañis) • Saqapampa (Saqapampa) • Sikaya (Sikaya) • Sipi Sipi (Sipi Sipi) • T'uqu (T'uqu) • Takachi (Takachi) • Takupaya (Takupaya) • Tapaqari (Tapaqari) • Tarata (Tarata) • Tikipaya (Tikipaya) • Tiraqi (Tiraqi) • Tulata (Tulata) • Tunari (Tunari) • Tutura (Tutura) • Umiriqi (Umiriqi) • Wak'as (Wak'as) • Wila Wila (Wila Wila) • Wintu (Wintu)
Amachasqa sallqa suyukuna: Carrasco mamallaqta parkiIsiboro Secure mamallaqta parkiTunari mamallaqta parki
Quchakuna: Alalay quchaAsiruquchaJunt'utuyuK'ichkiquchaLarati quchaParququchaPilawit'uQullpaquchaQurani quchaRudiyu quchaWara WaraYanatama
Mayukuna: CaineChallwamayuChapariyChipiririIchiluMamorecilloMamuriyQuraniRuchaÑankawasu
Mawk'a llaqtakuna: InkachakaInkallaqtaInkaraqay
Runa llaqtakuna: AymaraQhichwaYurakari
Simikuna: aymarakastillaqhichwayurakari
Wallqanqa (Buliwya) Suyukuna (Buliwya) Unancha (Buliwya)
Flag of Beni.svg Beni · Flag of Chuquisaca.svg Chuqichaka · Flag of lapaz.svg Chuqiyapu · Flag of Pando.svg Pando · Flag of potosi.svg P'utuqsi · · Flag of Cochabamba.svg Quchapampa · Flag of Santa Cruz.svg Santa Krus · Flag of Tarija.svg Tarija · Flag of Oruro.svg Uru Uru
"http://qu.wikipedia.org/w/index.php?title=Wak%27as_munisipyu&oldid=615619" p'anqamanta chaskisqa (Wikipedia, Qhichwa / Quechua)